Esta imaxe, que podería ser unha nave extraterrestre, un prato sopeiro boca abaixo ou o deseño preliminar para o uniforme da Patrulla X, foi en realidade o descubrimento científico máis importante do mundo moderno. É obra dunha muller, foi roubado e a día de hoxe o seu nome á practicamente descoñecido fóra dos círculos especializados.

Se lle preguntamos a calquera persoa quen descubriu o ADN, por unanimidade a resposta será Watson e Crick, e posiblemente moita xente incluso saiba dicir que polo seu descubrimento recibiron o Nobel de Medicina en 1962. Porén, a verdadeira historia da dobre hélice inclúe a unha científica nova, unha foto roubada e un college que non permitía a entrada das mulleres na sala común cos seus compañeiros investigadores.

Rosalind Franklin tiña 31 anos cando entrou a traballar no King’s College de Londres, no equipo dirixido por Maurice Wilkins. Traballaba na técnica de difracción de raios X, que lle permitiría obter a imaxe da hélice de ADN coñecida como Foto 51, que confirmaba a súa estrutura helicoidal. Todas as informacións ao respecto fan fincapé no difícil carácter de Franklin (non quería levar café e madalenas aos seus colegas?) e á mala relación que mantiña con Wilkins (era un pouco quisquillosa e parecíalle mal que lle roubaran?) como un xeito de xustificación solapada do feito obxectivo: Franklin era unha investigadora brillante nunha institución fortemente machista, e Wilkins fixo un uso do traballo dela ilexítimo e desleal, que nunca acontecería de tratarse dun home, ao amosarlle a foto 51 a Watson sen o seu coñecemento.

Despois, todo se converte nun cúmulo de escusas de patacón para tapar o feito de que Watson e Crick pasasen a ser unha especie de Rolling Stones da ciencia e a Franklin non a coñezan nin no salón da súa casa: que se morreu moi nova e o Nobel só se outorga a persoas vivas, que se despois adicouse ao importante pero pouco vistoso campo da viroloxía (porque Wilkins ninguneouna sistematicamente ata expulsala do eido da investigación do ADN?), que se a súa carreira foi en realidade moi curta, xa que morreu traxicamente con só 37 anos dun cancro ocasionado probablemente pola radiación dos raios X cos que traballaba… O feito obxectivo é que, con Nobel ou sen el,calquera home que fixese un descubrimento comparable sería mundialmente coñecido e recoñecido, independentemente dos galardóns académicos que recibise. Nótese que estamos a falar da década dos 50 e 60, non do século XIX, e do King’s College de Cambridge, non dun escuro laboratorio privado nun rocho.

Se fose crente, que non o son, gustaríame poder imaxinara a Rosie á dereita de Marie Curie, indignadas ambas polo trato que aínda hoxe reciben as mulleres en moitos eidos da investigación, pero como penso que a única inmortalidade que podemos acadar é o recoñecemento póstumo do noso traballo, aquí deixo o meu pequeno gran de area á recuperación da obra e da memoria esquecida de Rosalind Franklin. E xa sabedes cal é a resposta correcta cando vos pregunten quen descubriu o ADN.

O outro día, explicando o que era a Teoría da Mente (de agora en diante TOM, abreviado do inglés) decateime de que era un nome tan grandilocuente e pretensioso como o da famosa Teoría do Todo ou M, da que xa falei algunha que outra vez aquí. Pero peor, en realidade, porque a Teoría do Todo si que o explicará TODO unha vez apareza o maldito bosón de Higgs, mentres que a Teoría da Mente non pretende, nin moito menos, explicar a mente no seu conxunto. O único que explica a TOM é que, para relacionarnos cos demais, é imprescindible partir da teoría de que tamén teñen mente.

Isto, que semella tan estúpido, queda claro no sensacional exemplo de Sally e Ann. Para adaptalo á nosa realidade sociocultural, vámoslles chamar Uxía e Jennifer. Supoñamos que Uxía e Jennifer teñen unha caixa e unha cesta, e que nesta última gardan unha pelota. Uxía sae do cuarto e Jennifer mete a pelota dentro da caixa. Cando Uxía volve entrar, onde buscará a pelota? Obviamente, calquera de nós diría que Uxía vai buscar a pelota na cesta, onde a deixou cando saíu do cuarto. Un autista, en cambio, podería dicir que Uxía vai buscar a pelota na caixa, que é onde realmente se atopa.

Cal é a diferenza entre os dous tipos de razoamentos? A diferenza estriba en que un autista non posúe teoría da mente, é dicir, non comprendería que os contidos mentais de Uxía poden ser diferentes dos propios ou, en casos extremos, nin sequera chegaría a comprender que Uxía posúe unha mente propia. Uxía vai buscar a pelota na cesta porque ela pensa que está na cesta, aínda que realmente está na caixa, e nós sabémolo. É dicir, a mente de Uxía posúe contidos diferentes dos nosos, e polo tanto chega a unha conclusión diferente.

A TOM postula que, nas nosas interaccións con outros seres humanos, facemos a comprobación inconsciente e sistemática de cales poden ser os contidos da súa mente. Existe unha comunicación non verbal constante coa que nos facemos unha idea aproximada (unha teoría) do que as outras persoas pensan ou senten.

Poderiades dicir que non podemos saber o que os outros pensan. O exemplo de Jennifer e Uxía demostra que determinados contidos de pensamento son susceptibles de ser deducidos polo contexto: se Uxía non ve a Jennifer cambiar a pelota de lugar, non pode saber onde está realmente. Se non existise teoría da mente, non sería posible mentir, pero tampouco interpretar ou producir creación artística, porque non poderiamos diferenciar o real do finxido, e tampouco a ironía, ou o dobre sentido.

A TOM tamén describe como a nosa mente é quen de funcionar en varios niveis sucesivos, como se fose un xogo de bonecas rusas: sei que ti sabes que eu sei. Ou ao revés, fago que ti creas que eu creo. Por suposto, todo se basea nunha aproximación á realidade, que é moito mais complexa do que podemos captar, pero tamén a nosa propia percepción de identidade non deixa de ser unha aproximación útil de algo moito mais complexo. O cerebro humano funciona dese xeito: xeramos hipóteses e comprobámolas continuamente, refinándoas ata o límite da nosa capacidade de interpretación da realidade. Pero sempre será a mellor aproximación posible ata o momento, porque como dixo Lyall Watson, se o cerebro fose tan simple que puidésemos entendelo, seríamos tan parvos que non o entenderíamos.

Estes días ando a facer un deses pasatempos que circulan polas redes sociais, que non valen maiormente para nada salvo para quedar en evidencia diante dos amigos que, por outra banda, xa coñecen todas as evidencias posibles. Este trátase de escoller un filme durante trinta días, respondendo a unhs serie de categorías fixas, tipo “un filme que volverías ver” ou “un filme que odias”. O caso é que varias das categorías esixían escoller películas románticas ou “sobre o amor”, así en xeral, e decateime con relativa sorpresa que me producían unha mestura de perplexidade, fastío e certo cabreo. Resulta que detesto as pelis de amor.

Detéstoas mais do que eu mesma sospeitaba, pero cando me vin obrigada a pensar nunha película de amor que me gustara, ou que significara nalgún momento algo para min, resultou que non había ningunha: nunca me sentín nin remotamente identificada, nunca desexei ser a protagonista feminina, nunca me provocaron maior sensación que tedio e repetición eterna do mesmo argumento. E dado que o patriarcado decidiu sen consultarme que, como levo dous cromosomas X, ese tipo de filmes DEBEN interesarme, atópome en situacións nas que teño que xustificar por que non me gustan, ver caras de sorpresa porque propoño ver CALQUERA OUTRA COUSA no cine, ou contestar test nos que varias das preguntas versan sobre o propio. Ben, nisto último metinme soíña, dacordo.

1. Sempre van do mesmo: o amor é a xustificación da vida humana e ese amor ten unhas características moi determinadas, que polo que parece son comúns a todo o xénero humano salvo a servidora.

2. Teño serias dificultades para entendelas. En serio. Nunca entendo por que as personaxes actúan como o fan, e semella ser obvio para todo o resto do mundo (“por amor!”) (???)

3. Nunca me sentín como semellan sentirse as personaxes desas películas. E agardo non sentirme así nunca. Por suposto hai persoas ás que quero, ás que quero moito e que me fan moi feliz, pero daí a perder todo atisbo de vergoña e sentido común, pois non. Se algún día me decido a probar algunha sustancia psicotrópica, xa vos contarei como foi a experiencia, ata daquela estou ben así, grazas.

4. Parece que as mozas teñen que ter unha serie de obxectivos vitais X e os rapaces outros Y completamente diferentes e sobre iso pivota a tan ochentera e socorrida “guerra de sexos” que nutre boa parte do xénero. Pero resulta que os meus intereses e obxectivos non teñen nada que ver con X nin con Y, e síntome como un can verde todo o tempo.

5. Non me interesan demasiado as vidas de persoas que non coñezo. E menos aínda se o mais interesante delas é que son como as de todo o mundo. Pois vaia.

6. Estou convencida de que non se pode facer unha peli de amor orixinal. Nin sequera experimentos culturetas e aclamados pola crítica, tipo “Before Sunrise” se libran de caer de novo nos mesmos tópicos sobre como se supón que somos os homes e as mulleres.

7. Cando nunha peli que vai doutra cousa os guionistas se sinten obrigados a introducir unha historia de amor convencional, cabréome. Que pasa, que non somos capaces de interesarnos por un argumento doutro tipo se non vai convenientemente aliñado de hormonas?

8. Semella que o único obxectivo das personaxes femininas é o de facer posibles as tramas “románticas”. Menos mal que está a tenente Ripley para redimirnos.

9. As cousas románticas non me parecen románticas. Parécenme, no mellor dos casos, cursis, e no peor, unha afrenta que só se saldaría con sangue.

10. Como xa dixen mais veces neste blog, Meg Ryan é o Maligno.

Estou enganchada ao programa “Escépticos”, da ETB.  Ademais de que é un programa impensable en case calquera tele, privada ou pública, no que a temática se refire, é unha obra mestra formal en varios aspectos: unha banda sonora espectacular escollida de entre os grandes éxitos do jazz e o swing mais clásico, un formato en dúas partes, coas opinións “da rúa” ao principio e despois a explicación dos expertos, e a deliciosa ironía de Luis Alfonso Gámez tratando con toda caste de magufos, iso si, con toda educación.

Ademais, tiveron o bo gusto de pararse en detalles como a cor corporativa amarela, supoño que en alusión ás supersticións asociadas a esa cor, ou que na grande maioría dos planos se vexan claramente os micros, os cables, aos técnicos, o tablet que leva o presentador na man… Resulta un recordatorio constante do que un programa ten de artificio tecnolóxico, e polo tanto non presenta a realidade, se non unha visión moi determinada e mediada da realidade.

O programa é altamente recomendable de por si, pero case tan interesante me parece o fenómeno que representa, e o contrafenómeno que se lle opón: a proliferación de voces escépticas e ateas en Internet, que se rebelan por fin abertamente contra a superstición do tipo que sexa, onde até hai pouco era case de mal gusto demostrar o teu desacordo co que entraba dentro do caixón desastre das “crenzas”, ou o que é peor, do “alternativo”.

Coido que é necesario aclarar que tipo de opinións caen baixo a definición de escéptico: aqueles que consideran (consideramos) que o método científico é o único método válido (si, o único) para explicar a realidade, e que para que algo sexa certo necesita probas fiables e cientificamente válidas, e canto mais extraordinaria sexa a afirmación, mais extraordinaria deberá ser a proba, como dicía o Mestre.  Así pois, o inimigo pode ser tanto as relixións organizadas como os movementos antivacinas, anti-antenas, anti-medicina ou diversas herbas do ramallo das terapias alternativas, sexa o reike, a homeopatía o as flores de Bach. Todos merecen por igual o azote do discurso racional e o cuestionamento público.

Non pensabamos que se ían render sen pelexar, pero sorprende a virulencia da resposta que atopan os escépticos nos autodenominados alternativos. En primeiro lugar, por suposto, a sempre socorrida identificación cos lobbies farmacéuticos ou os mecanismos estatais e polo tanto represores. Pero despois xa pasan directamente á descalificación persoal e incluso á ameaza velada, por suposto sen esgrimir ningún tipo de argumento para defender a súa postura. Sinxelamente, se non pensas como eles, es unha vendida ao capital, a Pfizer ou ás petroleiras, dependendo de con quen fales.  En resumo, en canto lles tocas un pouco a moral, ou os argumentos, a fauna alternativa comeza a comportarse como o que realmente é: unha seita. 

De todas formas, o balance final de todo isto é positivo, porque contribúe e visibilizar as críticas ao pensamento anticientífico e tamén a poñer de relevo a escaseza argumental da que adoecen, se non son capaces de fiar un discurso mais profundo que o daquela pintada mítica de Ferrol (“Rafita, te vamos a matar”, lido con sotaque coruño) para apoiar as súas extraordinarias afirmacións.  Así que supoño que, como di a única parte que me gusta do Quixote, se ladran, é que cabalgamos.

Para o señor Mira, que entrou o outro día no Espello, comeu unha berenxena rechea, e cando marchou deixou todo emporcallado destas ideas, que non hai quen as quite. E mira que lles freguei con Mistol, e nada.

Como dicía no post anterior, preocúpame esta tendencia da esquerda mais moñas de amosar unha absurda tolerancia cara a ideas disparatadas ou absurdas no nome do dereito de cada cal a opinar. Pero aínda me preocupa mais a tendencia da dereita mais reaccionaria a apropiarse do discurso científico, deixando aos científicos de esquerda loitar entre dúas augas: os seus propios compañeiros da esquerda mirándoos con desconfianza por empregar argumentos científicos e polo tanto sospeitosos de reaccionarios e os outros científicos de dereitas pensando que son chamáns con cascabeis polas súas ideas esquerdistas e polo tanto sospeitosas de anticientíficas. E unha calexa sen saída na que moit@s nos atopamos case que a diario: únome aos fachas que pensan coma min no profesional, ou aos homeópatas que pensan parecido a min no político? A miña resposta é: a ningún dos dous, aínda que sexa unha postura incómoda, e recades maiormente leña por ambas partes.

Para poñer un exemplo xeral do problema, ocórreseme o caso, do que fala o propio Dawkins, do chamado darwinismo social, que ven sendo a xustificación capitalista das súas aberracións baseándose nunha lectura igualmente aberrante de Darwin. Basicamente trátase de que, xa que a natureza funciona así, a sociedade faino do mesmo xeito. Non porque deba ser así, senón sinxelamente porque así é como as cousas son. O capitalismo, dende este punto de vista, non sería un sistema económico en contraposición a outros posibles sistemas, senón a forma natural na que funciona o mundo. O forte gaña, o feble perde e morre de fame. Conclusión secundaria: calquera outra idea sobre un sistema económico diferente ou alternativo é ideoloxía, en contraposición ao capitalismo, que é a realidade.

Non fai falla que explique aquí como de nociva e retorcida é esta idea, que nos condena a tod@s @s que pensamos que hai cousas que cambiar á condición de exaltad@s ou inxenu@s, no mellor dos casos. Pero si vou poñer un exemplo de como funciona esta falacia paralóxica: a inicios do século XX, co descubrimento dos antibióticos, apareceu a posibilidade de curar a sífilis. Por estraño que nos pareza hoxe, isto xerou unha forte resistencia, ante a idea de que os pecadores que contraían a sífilis por actividades lúbricas e por outra banda bastante divertidas se libraran de rositas do problema. Por suposto, o sentido común impúxose e a sífilis está practicamente erradicada en Europa. Pois ben, este feito está ao mesmo nivel que a idea que sostén o darwinismo social: o feito de que algo sexa así (a sífilis contráese por contacto sexual co portador e é potencialmente letal sen tratamento) non quere dicir que deba ser así (imos deixa á xente morrer de sífilis, porque é o xeito no que as cousas son).

A idea do darwinismo social forma parte desa tendencia tan postmoderna e tan chachi do chamado “discurso cero”, que consiste en situar certas ideas no punto teórico da neutralidade, en oposición a outras ideas “politizadas”. Segundo isto, o liberalismo económico é neutro, pero as doutrinas socialistas ou comunistas son partidistas ou ideoloxía. O nacionalismo español é neutro pero os nacionalismos periféricos están ideoloxizados. Creo que xa pillades por onde vai a cousa, non si? O truco, o paraloxismo, ou mellor aínda, o sofisma que oculta o pensamento cero é a identificación (consciente e interesada, por certo) entre a descrición dos feitos e o “debe ser”. Como a xente morre de sífilis, a xente debe morrer de sífilis. Descubrir e describir a espiroqueta da sífilis, e constatar que a penicilina a destrúe, é científico, pero empregar este coñecemento para curar a sífilis sería inadmisiblemente sesgado e partidista. Cada día, como individuos  e como especie, decidimos modificar cousas que inicialmente eran doutro xeito. O que decidimos modificar e o que non, é necesariamente ideoloxía.

P.D: a segunda imaxe corresponde a unha das sagas de X-Men, a Era de Apocalipse, un universo alternativo no que impera un darwinismo social extremo. E Cíclope é dos malos!

En 1882, Henry Huxley, co-descubridor da teoría da evolución, leva a ombros o cadaleito de Darwin, demostrando que na investigación científica non todo é competencia despiadada. Huxley chegou á mesma conclusión que Darwin pouco antes da publicación da Orixe das Especies, e escribiulle facéndoo partícipe dos seus traballos. Darwin mencionou os estudos de Huxley no seu libro, e así comezou unha colaboración prolífica e intensa, que lle valeu a Huxley o apodo de Darwin’s Bulldog, por defender o darwinismo con apaixonamento nos debates nos que o mestre, xa ancián, non podía estar presente.

Darwin necesitou no seu momento un defensor mais novo e enérxico ca el mesmo, sobre todo sendo a súa teoría tan incómoda e revolucionaria como resultou. Os tempos de Darwin e Huxley non son os nosos, pero semella que o mestre continúa a precisar defensores.

Richard Dawkins tamén gañou por méritos propios o alcume de Darwin’s Rottweiler, en recordo daquel outro apaixonado defensor do darwinismo. Un alcume, por outra banda, que se nalgún momento pretendeu ser ofensivo, resulta en realidade profundamente afagador. É necesaria hoxe por hoxe unha defensa da evolución tan enérxica como a que levou a cabo no século XIX o primeiro bulldog de Darwin? Pois por desgraza, e aínda que pareza incrible, semella que si. Se cadra no ámbito europeo resúltanos estraño que algueń poña en dúbida a evolución, pero o 40% dos estadounidenses cren no deseño intelixente, e as cifras elévanse arrepiantemente cando se trata de Sudamérica.

En calquera caso, tamén en Europa cocemos fabas, e aínda que aquí non estea tan en boga o creacionismo, non estamos libres tampouco dunha certa visión relativista do coñecemento científico, e dunha mal chamada tolerancia relixiosa que nos leva a dicir que debe ser respectada calquera idea, por disparatada que sexa, se se expresa como un dogma de fe. Como dixo Dawkins: “sostemos a conveniente ficción de que as opinións relixiosas posúen certa clase de dereito a ser respectadas automaticamente e sen cuestionamentos”. Dende a propia esquerda, ás veces temos medo de parecer dogmátic@s ou reaccionari@s cando defendemos argumentos científicos e o seu valor de feito demostrado por riba de opinións, crenzas ou ideas pseudocientíficas. Semella que é de mal gusto facer notar que non, non é unha opinión, e non, a ciencia non é equiparable a outras formas de coñecemento “revelado”, pola sinxela razón de que a ciencia funciona. Outra frase gloriosa de Dawkins: “As teorías sobre a creación do ser humano anteriores a 1859 (en referencia á data de publicación da Orixe das Especies) están moi ben, salvo porque non son certas”. Se alguén defende unha opinión contraria á selección natural, está no seu dereito de facelo, só que non é certa! E o mesmo vale para a cristaloterapia, a homeopatía, a terra plana ou a arca de Noé. Estás no teu dereito de crelo, pero non é certo!

Así que, polo que a min respecta,á pregunta de se é necesario un ateísmo militante, a respota é: por suposto. Non serve de nada esta actitude falsamente tolerante que se nos quere obrigar a adoptar. Neste tema, non se trata de tolerancia ou intolerancia, senón de feitos comprobados e outros que non o están. Hai que dar a batalla, entrar nos debates e converternos tod@s, un pouco en rottweilers de Darwin, ou do pensamento científico se o preferides, dende unha postura de esquerdas e progresista, e non permitir que o fundamentalismo relixioso, a supersitición ou as paraciencias nos gañen a partida porque non puxemos a suficiente paixón en defender as nosas posturas. Como di o rottweiler, é tempo de enfadarse.

O ano pasado merquei en Barcelona unha colección de bonequiños de científicos, que lle dan clase e elegancia ao meu salón. Están Marie Curie, Einstein, Darwin, Newton… e Nikola Tesla. Ninguén foi capaz de identificalo á primeira, a pesar de que está moi logrado, e de recoñecer sen ningún problema aos outros catro (con certa vacilación entre Darwin e Freud). Unha vez aclarado, a maior parte da xente tampouco sabía quen era Tesla. A pesar diso, Tesla acadou o que eu considero que é o maior recoñecemento posible para un científico, mais aínda ca os dous Nobel de Curie, a cátedra de Newton ou calquera outro: saír nunha peli de Christopher Nolan e que faga de ti David Bowie.
Realmente, Tesla semella mais un personaxe cinematográfico ca un científico real. E porén,  foi o inventor que mais influiu na nosa vida cotiá, moito mais ca Einstein ou incluso ca Curie: inventou a corrente alterna, que permitiu o uso doméstico da electricidade, e a radio quince anos antes ca Marconi, o que o levou a un proceso legal interminable que remataría nos anos sesenta dándolle a razón a Tesla, aínda que os que pasamos pola escola nos 80-90 continuamos aprendéndonos de memoria que a radio a inventara Marconi. Tamén inventou as telecomunicacións sen fíos (ano 1901, ollo. Retrofuturismo!) e os principios teóricos do radar, ademáis de modelos de bombillas sen filamento, a lámpada fluorescente, e a primeira central hidroeléctrica.
Pregunta: que explica que a persoa que posiblemente mais contribuiu á modernidade tal e como a coñecemos sexa prácticamente descoñecido a nivel popular, até o punto de que colocas o seu bonequiño no teu andel e ninguén che di: “anda, tes aí a Nikola”?  A ninguén lle cambiou a vida a Relatividade Especial e Xeral,  a radiactividade se cadra un pouco mais, pero a electricidade nas casas, a radio e a WIFI (sobre todo a WIFI) xa non é que sexan parte das nosas vidas senón que en certo sentido son as nosas vidas. Entón? Pois resulta que Tesla era un pouco raro. A principios do século XX, a transmisión sen fíos debía de parecer maxia, e de feito Nikola cría noutros fenómenos que hoxe nos parecen claramente paraciencia, como a telequinese, a transmigración das almas ou a transmisión do pensamento. Pero poñámonos no seu pelexo: acababa de conseguir transmitir voces ao outro lado do océano! O da telepatía era unha tontería en comparación! Ben, e tamén en fantasmas e en OVNIS, pero eu sigo dicindo que o que el facía era bastante mais raro e imposible, así que, por que non?
A outra razón é de índole un pouco menos divertida. Tesla inventou un motor eléctrico en plena febre do petróleo en EEUU, o que lle valeu ser destituído do seu cargo na Tesla Electric Light & Manufacturing, e un sistema que permitía electrificar a baixísimo custo vilas enteiras sen necesidade de cables. Para Tesla, o obxectivo era mellorar a vida das persoas e non o rendemento económico das súas patentes. En resumo, non era útil para o capitalismo. Polo tanto, para a historia queda a enorme figura de Edison, o rei Midas das patentes, e desaparece a de Tesla, o idealista tolo.
Así que queda dito: se algún día fago algo grande, pero grande de verdade, ide chamando a Christopher Nolan para que me saque nunha peli, paso do Nobel e de ceas de postureo en Suecia. Teño que ir pensando quen quero que faga de min, que para daquela Bowie igual xa está algo vellote…

Supoño que hai que resignarse: Zizek é o filósofo que nos tocou de oficio. Igual que Sartre foi o filósofo do maio do 68, Zizek é o filósofo da nosa xeración, para ben ou para mal. O filósofo de twitter, de Wikileaks e de Lady Gaga, o marxista do século XXI como Sartre o foi do XX. Claro que é un filósofo co que temos unha relación algo ambivalente. É como o papá de moitos de nós. Non como o meu, que mola a saco, pero si como moitos papás que coñezo: querémolo, estamos orgullosos del porque ao fin e ao cabo é de esquerdas, ten o seu punto divertido, pero ás veces di inconveniencias diante dos nosos amigos, fai comentarios homófobos que nos sacan os colores (ou se non que llo digan a Judith Butler) ou se pasa coas gotas do café nas comidas familiares e queremos que nos trague a terra. Cando o vemos no debate con Assange, que vai sempre tan arregladiño el, e Slavoj con esa camiseta cotrosa e esas chirucas, pensamos “pero Papá, non tiñas unha camisa planchada???????” E se estivera aquí, seguro que se miraría e diría “boh, ben vale ésta”.

Así que nesas estamos. Tocounos, non o escollimos, igual que che toca a familia, non é o que mais nos gusta e ás veces é un pouco rancio e hai cousas que non entende, pero podería ser peor. Podería ser Cioran. Por exemplo, ralla a dolor con esa teima de Lacan, que está pasadísima de moda e xa a ninguén lle interesa, e ademais, dende o de Sokal xa a ninguén lle cola a retórica psicanalítica e hermética, pero el segue aí. Non entende os movementos polos dereitos individuais, e fártase de dicir que o feminismo é unha chorrada e o verdadeiramente importante é a loita de clases, e non hai xeito de facerlle entender que teñen que ser a mesma cousa, pero polo menos indígnase contigo polo de Boloña e lévate ás manis e vaite buscar.

Ademais, tampouco soporta aos “multiculti” nin os rollos alternativos e new age aínda que nese tema hai que telo un pouco de ollo por se se pasa e queda de racista, aínda que nós sabemos que non o é (pero sempre rematamos dicindo “en realidade non pensa iso…”) e opina, coma nós, que a crecente despolitización da sociedade e a aceptación do capitalismo como inevitable, ata o punto de consideralo xa como o único sistema posible (ou peor, nin  sequera un sistema, por oposición a outros sistemas, senón sinxelamente o xeito no que o mundo funciona) é o problema principal e vainos pasar factura, así que podemos ter interesantes conversas de sobremesas e enfrontarnos á rama dereitosa da familia cando nos xuntamos, que iso, queiras que non, une moito, e mamá sempre nos di que a montamos, e que nos poñemos como energúmenos e que non se nos pode levar a ningún lado.
E despois, ademais, gústalle Hitchcock e Clint Eastwood cando era duro, e últimamente Lady Gaga, aínda que isto non o acabamos de entender moi ben, pero mola, e vas no coche escoitando Bad Romance cando te vai recoller á parada do bus. Así que podería ser peor. Podería ser Camela.

Isto da atención selectiva é o que ten, que estes días teño o dial atencional posto de novo en modo estructuralista ON, mal que me pese. Será a proximidade de San Xoán e ler cousas que implican batallas a espada e árbores sagradas, o caso é que se me ven á cabeza de novo “A Ponla Dourada“, as chifladuras de Graves e Levis Strauss, así todo por xunto. É que realmente, a idea dun antigo culto paneuropeo, que deixa os seus rastros ao longo da historia, impregnando incluso o catolicismo nunca ben asumido por estes lares do norte, é innegablemente atractiva. E xa se lle das un rollo protofeminista tipo Graves, con deusas brancas e tal, convírteste fixo. O pequeno problema é que é indemostrable, pero como molar, mola.

Si, xa sei, os de ciencias estamos tod@s colgado@s co da falsabilidade. Sempre cargándonos teorías chulas e internamente coherentes, en plan augafestas. Por desgraza, que algo pareza certo non abonda para que sexa certo, pero as fogueiras de San Xoán, tan primitivas e tan inconfundiblemente precistiás (a verdade é que tampouco se esforzaron moito para que colara, coa Semana Santa currárono mais) estendidas como un regueiro de lume e paganismo por toda Europa, fanlle a unha preguntarse se nalgún momento non existiría esa relixión primixenia de culto ao lume, ao mar e ás pedras, cunha deusa-nai de dúas caras, que tanto purifica como queima e tanto protexe como afoga.

No espazo de quince días, por toda Europa prendemos fogueiras e tiramos flores ao mar para a Virxe do Carmo (outro exemplo de capa mais que superficial de barniz católico) ou para a Io que devora mariñeiros ou agasalla peixe, segundo lle dea, as sardiñas de San Xoán mesmamente.

Probablemente nunca haberá probas que confirmen ou desmintan a teoría do culto único, da deusa nai nin da orixe de todos estes ritos que sobreviven ás sucesivas conquistas, ás diferentes relixións, á postmodernidade e á era dixital. En calquera caso, a de San Xoán é unha das poucas tradicións, se non a única, que sigo fielmente a pesar do meu fervoroso ateísmo, até o punto de busca (e saltar!) unha cacharela en plena Capital Imperial, cando me pillou fóra.

Esta semana caín na conta de dúas verdades fundamentais:
1. calquera cousa que se che ocorra, por orixinal que che pareza, xa se lle ocorreu antes a un tipo grego.
2. hai cousas que son tan obvias que da vergoña dicilas pero, aínda así, hai que dicilas. Incluso repetilas.
E aínda unha terceira:
3. moi probablemente, o tipo grego sexa Platón.

Esta semana andiven a voltas cun concepto tan vello como o propio Platón, a idea da androxinia. Para el implicaba a separación esencial á que fomos sometidos os humanos no mundo das ideas, a fractura que nos cercena da nosa outra metade, á que buscamos no mundo material para completarnos. Curiosamente, a outra metade non tiña por que se do xénero oposto, os andróxinos platónicos podían estar tamén compostos por dous homes ou dúas mulleres. Pero o concepto de androxinia platónico non é o que me interesa, senón a reinterpretación contemporánea desta señora, psicóloga ela.

A idea de androxinia de Bem é a converxencia, nun mesmo individuo, de características socialmente atribuídas ao rol de xénero feminino e ao masculino. Non ten que ver con levar tacóns ou garavata, aínda que tamén poda molar, senón con trazos de personalidade que a nosa sociedade “decide”, de xeito mais ou menos sutil, que son apropiadas para os homes ou para as mulleres. Hai algunhas moi evidentes, como a agresividade ou a tenrura, pero hai algunhas outras bastante mais perversas e sutís. Por exemplo, considerar que a defensa das propias ideas é un rasgo caracteristicamente masculino se cadra non está tan claro de entrada, pero só hai que observar como se comportan a maioría das mulleres nas discusións sobre política para que nos quede clarérrimo cal é o papel social que se agarda de nós: calar e escoitar, no mellor dos casos, ou afastarse e falar das ofertas de conxelados, no peor.

Agora vén a obviedade. Esta boa señora, fantástica e feminista, aínda que despois houbo moito que dicir sobre as atribucións de xénero, vai e descubre a pólvora: resulta que os individuos andróxinos, aqueles que se atribúen características de ambos roles, son mais flexibles, funcionan mellor e teñen respostas mais adaptativas ás diferentes situacións da vida.

Para min alomenos, a conclusión é obvia: a ideoloxía de rol é en última instancia o que sustenta a desigualdade, é a esencia mesma do patriarcado e limita e restrinxe a todas as persoas, aínda que as mulleres levemos a peor parte. A idea de que existen características e cualidades inherentes a homes ou mulleres, e non a individuos concretos,  impide unha verdadeira liberdade, tanto para uns como para as outras,  e aínda mais a de persoas trans ou interxénero, obrigad*s a encaixar nos estreitos corsés do que a sociedade considera que é “masculino” ou feminino”. E mentres non logremos ser libres, nunca poderemos ser verdadeiramente iguais.

« Páxina anteriorPáxina seguinte »