Sen clasificar


Cando dubides, lembra que estás a empregar ecuacións relativistas para atopar esa rúa co GPS. A física moderna é dura, pero é ciencia. A cúantica é como o sushi, non vale para calquera padal, pero iso non quere dicir que non sexa exquisita. O colidor de hadróns non destruíu o planeta, pero serviu para atopar partículas que predicía a teoría de cordas, mentres as vacas suízas pastan sobre el. Que ti ou eu non coñezamos algo non quere dicir que sexa descoñecido.

A enorme obra de Basilio Lourenço Paradigma e tempo na física teórica, trata de como a física se converte en mitofísica despois dos anos 30 do pasado século, afastándose cada vez máis da realidade, e converténdose nun eido de ideas atoladas que comparten catro iluminados no CERN, sen que cheguen de ningún xeito ao resto da sociedade.

En primeiro lugar, celebro que se publique ensaio en galego, sobre todo se é ensaio sobre ciencia en galego. Digo sobre ciencia e non científico porque o autor renuncia dende a primeira páxina a calquera pretensión de falar sobre o desenvolvemento real da física actual. Tema, por outra banda, tan apaixonante como complicado, se non se é físico. Pola contra, decide falar sobre o paradigma científico, entendendo por tal o conxunto de ideas sobre as que pivota a ciencia actual, e en concreto a física.

Cando alguén di que vai falar sobre as ideas sobre as que funciona a ciencia bótome a tremer, porque a pesar de que son poucas e sinxelas (observación, hipótese, experimentación, comprobación, refutación ou confirmación) parece que todo o mundo teima en empregar conceptos tirados da filosofía clásica que se tratan de encaixar á forza nun tema que non lles é propio, con resultados desafortunados. Neste caso os que aparecen son democrático, intuitivo, elitista, materialismo, e o achado xenial, mitofísica.

A idea central da obra foi enunciada mil veces, pero como toda mentira, non por repetila mil veces se converte nunha verdade: a ciencia é un relato, unha forma mitolóxica de explicación do universo, propias das sociedades occidentais, que ocupa o mesmo lugar que outros mitos da creación noutros tempos e culturas. Neste caso, aplicado á rama da ciencia por excelencia, a física. Porén, en filosofía, pode que partir dunha premisa e desenvolvela sexa un xeito válido de argumentar, pero en ciencia a premisa é o primeiro que debe ser demostrado. Este argumento parte dunha serie de premisas profundamente erradas, polo que nada do fío argumental posterior pode ser correcto:

1. A ciencia non é democrática, e cada vez éo menos, polo que se volve menos verdadeira. Neste caso, a primeira parte do enunciado si é verdadeira: a ciencia non é democrática. Non se vota por maioría o que se acepta ou o que non, e se se empata non se vai a unha segunda volta. En ciencia acéptase aquilo que se demostra, entendendo por demostrar que unha tese é coherente coas observacións realizadas e que é capaz de realizar predicións de como se comportará un determinado acontecemento,experimento, etc. Por outra banda, non é democrática porque acadamos un nivel de especialización tal que é moi difícil que unha persoa sen formación específica nunha materia achegue algo de valor a esta. Neste sentido, a era do científico amateur rematou, para ben ou para mal. Por outra banda, polo menos en Europa, non é necesario un poder económico desmedido para cursar unha carreira científico-técnica, e vivimos no momento no que hai máis científicos vivos que o total dos que existiron na historia ata o momento. Se a democracia ten algo que ver coa cantidade, a ciencia é agora, non máis democrática, pero si máis accesible que nunca.

2. O coñecemento debe ser intuitivo, debe coincidir co que experimentamos na nosa vida cotiá. Como dixen, a era do científico aficionado rematou. A teoría da evolución ou a física newtoniana son intuitivas, a relatividade e a cúantica non o son. A natureza non está aí para que nós a comprendamos. Os nosos sentidos están deseñados pola evolución para sobrevivir no mundo do macroscópico, a escala do moi grande ou do moi pequeno moitas veces resulta anti-intuitiva, porque non contamos con instrumentos axeitados para percibila.

3. A física contemporánea é mitofísica porque forma un corpus de ideas pechado sobre si mesmo que non se corresponde con nada do existente na realidade. Erro. A física dos últimos cincuenta anos forneceu teorías extravagantes que despois foron comprobadas experimentalmente, baste poñer como exemplo os cuasicristais, sólidos de máis de tres dimensións (Nobel de química 2011 para Daniel Shechtman) ou o bosón de Higgs (Nobel de Física 2013 para Peter Higgs). De feito, a física actual puido comprobar experimentalmente teorías enunciadas hai varias décadas, cando os medios técnicos non era suficientes para deseñar os experimentos axeitados, pero os físicos xa chegaran aos desenvolvementos matemáticos que os demostraban. Dada a repercusión mediática do CERN e do descubrimento do bosón, resulta difícil non estar ao tanto das probas, así que só quedan dúas posibilidades: ou ben non se lles dá creto ou ben non se comprende o seu calado real.

Como isto vai para longo e estamos aínda comezando o ano, emplázovos para a segunda parte deste post, se queredes saber como remata. Igual inclúo un final trepidante con xiros inesperados de guión e un botón vermello que hai que pulsar cada 42 segundos…

Os memes pasaron un pouco de moda, pero como agora está de moda o pasado de moda, podemos dicir que é vintage e quedar tan anchas. Neste caso, ademáis, non podo rexeitar o convite, por vir de quen ven e porque trata dun dos meus temas favoritos.

Quen te convidou: Mario Regueira, un auténtico resistente do blogomillo, que continúa incólume á fronte do Porto dos Escravos.
Convido á miña vez a Edu Estévez, Agurdión e Lourixe, a ver se se animan 😉

1. O último libro que liches

Como case sempre estou a ler dous ou tres simultaneamente, voume decidir polo último que rematei: El Universo Infinito, de Lisa Randall, un ensaio sobre a física actual que consegue explicala sen unha soa fórmula matemática e facela comprensible (cando menos na medida na que é posible).

2. O libro que cambio o teu xeito de pensar

Direi dous: Contacto, de Carl Sagan, e Axiomático, de Greg Egan. Non sei se cambiaron a miña forma de pensar ou, máis ben, conseguiron poñer en palabras pensamentos que antes non as tiñan. Tampouco creo que sexa casual que sexan dúas novelas de ciencia ficción, porque sempre teño a sensación de que teñen a capacidade de explicar o presente mellor que moitas obras en principio máis realistas.

3. O último libro que che fixo chorar

Non son nada de chorar, nin cos libros nin coas películas. Se teño que dicir un que me emocionara, e por non repetir Expiación, que xa o puxo Mario, direi El amante del Volcán,  de Susan Sontag.

4. O último libro que che fixo rir

Chámome Vermello, de Orhan Pamuk. Ademais de facerme rir, fíxome poñerme triste, emocionarme, reflexionar, volver atrás para reler parágrafos e alucinar bastante en xeral cunha narración tan complexa e tan incriblemente visual.

5. O último libro que che prestaran e que non che devolveran

Introducción a la Psiquiatría, de Vallejo Ruiloba. Xa teño a edición nova, así que da un pouco igual, e tampouco tiña grande valor sentimental…

6. Un libro que che emprestaran e que non devolveras

Esquemas de Neurología, VVAA. Digamos que foi un botín de guerra que me cobrei…

7. Un libro que relerías

Relín varias veces o Canon holmesiano e volverei relelo unha e outra vez, polo visto.

8. Un libro para agasallar a cegas:

Outono Aquí, de Mario Regueira. Obviously.

9. Un libro que te sorprendeu para ben

Jesús, el profeta judío apocalíptico, de Bart Ehrman. Ademáis dese título, tiña unha portada tan chunga que sempre o levaba cun forro de papel, para que non parecese que estaba lendo algún texto fundacional dunha secta destrutiva, pero resultou un estudo histórico do máis interesante que ademáis dotaba de argumentos a unha atea irredenta coma min.

10. Un dos primeiros libros que liches na escola

Lembro vagamente algo sobre unha ratiña que rillaba no papel para escapar do libro, pero en canto a ler conscientemente e con agrado, recordo con especial cariño A expedición do Pacífico, de Marilar Aleixandre. Ademáis, veu Marilar para falarnos del. Así que, Marilar, se les isto, eu era a nena repelente da última fila.

12. Un libro que roubaches

Nunca roubei un libro! Non tiven infancia! Nin sequera en Alcampo, co doado que era… Se puidese volver ter dez anos, roubaría sen dúbida a colección enteira de Isaac Asimov, que ía xuntando aos poucos e que me encantaba.

13. Un libro que atoparas perdido

Atopei no bus unha novela de Agatha Christie, desas que venden nos quioscos, pero non lebro o título. Dentro do que cabe, aínda menos mal, a outra opción era novela rosa, supoño.

13. O autor do que máis libros tes

Se nos referimos a exemplares, sería Lewis Carroll pola miña colección de Alicias. Se a pregunta é sobre títulos, a cousa estaría entre Conan Doyle e H.P. Lovecraft, probablemente.

14. Un libro valioso

A miña Alicia Anotada, tanto por valor obxectivo como por valor sentimental, e algunha outra que me agasallaron.

15. O libro que estás a ler agora mesmo

Simultaneamente, coma sempre, Corazón de Tinta, de Cornelia Funke, e Filosofía para Médicos, de Mario Bunge.

16. Un libro que prohibirías

Non prohibiría ningún libro, creo que incluso dos moi malos ou dos moi perversos hai cousas que aprender. O truco está en aprender a ler con sentido crítico. Ou, como dicía meu avo, que o papel terma do que lle poñen.

17. Un libro que levas tempo querendo ler

A segunda parte de O Xogo de Ender. A ver se se animan os de Urco… Tamén Settecento, de Marcos Calveiro.

18. O próximo libro que vas ler

Nunca se sabe. Teño tantos na pila de pendentes que pode ser case calquera cousa.

19. O libro que non lerías endexamais

Véxome capaz de ler case calquera cousa, chegado o momento. Se me deixades nun cuarto baleiro cunha de Corín Tellado seguramente remate léndoa.

20. A túa triloxía ou saga preferida

Debátome entre un clásico e imprescindible, O Señor dos Aneis, e un sorprendente e marabilloso A Materia Escura, que ademáis de animaliños que falan e fadas, como na peli, contén altas doses de rebeldía, pensamento científico, crítica á superstición e ás relixións organizadas e universos paralelos.

Uf! Chegamos ao final coa lingua de fóra, pero chegamos. Xa me esquecera do divertido que era isto dos memes, agora teño unha fame lectora e relectora que me vai durar semanas

Para os que pensamos que o futuro da literatura galega está (tamén) na tradución, editoriais como Factoría K dannos agradables sorpresas. Polo pronto, eu papei a triloxía da Materia Escura en galego, o cal é unha agradable sorpresa para quen le maior e principalmente traducións.

Ter que ir buscar “A Materia Escura” á sección de literatura infantil e xuvenil, e que se compare coas Crónicas de Narnia significa que, ou ben alguén non leu os libros mais que pola contracapa, ou ben que a estratexia do autor funcionou: escribamos algo absolutamente prorrevolucionario e subversivo, engadamos despois animaliños que falan para despistar e… voilá! Pasará por libro infantil e chegaremos a milleiros de adolescentes ávidos de ideas para os que non se escriben libros de filosofía.

Porque a Materia Escura son, antes ca ningunha outra cousa, novelas de tese. E a tese é bastante explícita dende o segundo volume (supoño que por iso non fixeron as outras partes do filme). Sen facer spoiler, e resumindo: a relixión debe ser eliminada, se é preciso pola forza, se o ser humano quere ser verdadeiramente libre e vivir conforme a súa natureza. Sen confundir o de “natureza” con ningún tipo de paranoia biocrática ou heterocéntrica, porque para Pullman a natureza humana defínese como a autoconsciencia e a capacidade para explicar (e modificar) o mundo no que vivimos. A ciencia, nunha palabra.

Por iso a imaxinería steam punk está especialmente xustificada nesta saga, porque a tecnoloxía (zepelíns e luz eléctrica, pero tamén supercomputadores e ferramentas) tamén forma parte do que caracteriza ao ser humano, e será o que permita cambiar para sempre a nosa visión do mundo. Como dixo Bakunin, “se Deus existise, tería que ser destruído”.

Os turcos din: “Hai tres clases de persoas: as boas persoas, as malas persoas e os taxistas”. Isto sóubeno mais tarde, pero xa experimentara o dito en carnes propias cando o escoitei. A miña breve visita a Estambul comezou cunha carreira demencial a 140 kilómetros por hora polo medio da cidade, con banda sonora de tecno turco (?), en parte polo arcén, en parte pola beirarrúa e en parte marcha atrás, que segundo comprobei, é o xeito local de entender o sinal que nós coñecemos como direción prohibida. Mentres, o taxista non deixaba de repetirme “no problem, lady” que era o único que sabía dicir en inglés, ao ver que eu trataba desesperadamente de poñer o cinto de seguridade, que non existía, dando tumbos polo asento traseiro.

Estambul é unha cidade peculiar, á vez totalmente e en absoluto europea, aínda que sexa difícil de entender sen estar alí. Da sensación de que poderías vivir anos nela e aínda así non rematarías de coñecela ben. Pero como se coñece realmente unha cidade é indo aos bares, así que aló nos fumos, a primeira noite, o selecto grupo das aves nocturnas, a un garito que alguén lle recomendara a alguén por algún motivo, e que resultou ser o Sah Bar, un sitio impresionante en Sultanhamet, con terrazas, apartados, bodegas e toda unha serie de recunchos marabillosos, con bastante xente incluso un martes en pleno Ramadán.

O gato da casa decidiu que eu era o mais cómodo do sofá e alí se apalancou, sen nen sequera preguntar, dando por feito que se estaba alí era para acariñalo a el, faltaría mais.  E non sei como, rematamos explicándolle a nosa visión do conflicto vasco a un australiano e ao dono do bar, falando de feminismo e de se Turquía debía ou non entrar na Unión Europea, cantándolle ao australiano o happy birthday, versión de Louis Armstrong, e o dono sacounos unha botella de viño ao parecer carísima porque si, porque nós o valemos, e porque as mozas eramos beautiful de todo e o rapaz que viña con nós un very lucky guy, e ao final déronnos as tantas e nin Alá conseguiu erguerse para ir ao congreso ao día seguinte. Iso si, prométemoslles a Dean e a Onur que iamos voltar polo Sah Bar a próxima vez que vaiamos a Estambul. Así que agora non me queda mais remedio que volver. Unha promesa é unha promesa.

Este verán non foi verán, salvo días contados nos que parecía verán, só para que eu me confíe, saque as camisetas de tiras e descargar un chaparrón por sorpresa. De tódolos xeitos, ao final de agosto sempre estou desexando que chegue o outono, e que todo volva á normalidade, marchen os turistas, volvan os amigos e deixen de botar reposicións de series na tele.

O outono, en primeiro lugar, é moito mais elegante. As chaquetas e os pantalóns longos son visualmente mais benévolos que os minishorts, habida conta de que non todo o mundo os leva con dignidade. Por si soa, esta xa sería razón suficiente para preferilo, pero coido que a razón principal é que, para min, o outono sempre foi o momento no que comeza todo, e segue a ser así aínda que xa non teña aulas. Sempre fago propósitos para o novo ano en setembro e non en decembro, entre os que se contan, unha e outra vez, estudar mais, ser constante e comer menos chocolate. E desengancharme da coca-cola. Son propósitos modestos, se cadra demasiado modestos para molestarme en cumplilos, e aí quedan, setembro tras setembro.

Ademais, se unha época é especialmente vermella, é esta. Polas árbores, polo ceo, pero tamén porque todos os inicios son vermellos, e non hai nada mais vermello que a sensación de que todo está por vir, todo está por facer e unha vez mais podes escoller miles de camiños.

(Seguro que Agurdión escribiría algo moito mais poético sobre o outono, con mais follas secas e un 45% mais de solpores, pero unha é de ciencias e ten as súas limitacións. Terei que repasar a teoría das cores, a ver se se me pega algo 😉

Ás veces, coñecer demasiado das persoas ás que se admira non é boa idea. Hai pouco, alguén que me coñece moi ben, regaloume “Rebel at Work”, unha banda deseñada sobre Chet Baker que resultou fermosa e desacougante a partes iguais. O debuxo é duro e crúo, e non ignora unha soa enruga das que acumulou Baker nos seus últimos anos.  O texto resultoume case tan despiadado como o  debuxo, a pesar de que xa lera “Deep in a Dream”, a biografía de James Gavin que non deixa títere con cabeza. A vida de Chet semella unha sucesión ininterrompida de picos, mozas e desfalcos para conseguir mais picos, e nos descansos algo de jazz. Aínda que resulte un tanto superficial, unha das cousas que mais me fascina da historia de Baker é a incrible degradación que sufriu a súa imaxe ao longo da súa vida. De James Dean a morto vivinte en vinte anos.

Tanto no cómic como no libro, a imaxe persoal que se da sobre Chet é a dunha persoa á que era mellor non achegarse demasiado. Da a sensación de que utilizou ou tratou de estafar a case todos os que tiveron trato con el, ademais de maltratar a todos os niveis posibles (incluíndo empurralas conscientemente cara á adicción) ás súas sucesivas parellas.

O misterio é por que semella que todos volvían caer unha e outra vez, parellas e amigos, en tratar de axudalo e expoñerse de novo a ser traizoados, cando xa tiveran probas dabondo do que ía ocorrer. Supoño que ese é o magnetismo inexplicable do que todo o mundo fala cando fala de Chet Baker. O que me fai ilustrar este post con esta foto, cando podería poñer esta outra.

Imaxina que entras nunha sala branca e luminosa, déitaste nunha camilla, pechas os ollos e lembras, de forma incriblemente vívida, un feito da túa vida, case como se o experimentaras de novo. Un recordo aleatorio, arbitrario (un día no que camiñas cara ao colexio e chove, por exemplo) ou o recordo que ti escollas. O día no que pasou aquilo que cambiou a túa vida. Podes lembralo todo, as cores, os aromas, as sensacións, incluso cousas que nese momento non fuches consciente de percibir. Que recordo escollerías?

Isto podería ser o argumento dun filme de ciencia ficción (de “Días Estraños”, por exemplo) ou podería estar a piques de ocorrer. Están pasando cousas asombrosas cunha técnica cirúrxica para o tratamento do Parkinson, a estimulación cerebral profunda.  A técnica en si semella xa bastante sci-fi, porque consiste en implantar uns electrodos na parte inferior do cerebro do paciente, namentres este sigue consciente, para que poda contar o que sinte en cada momento. O cerebro non ten sensibilidade, porque a natureza non preveu que puidesemos chegar aí dentro. Se os electrodos tocan no sitio xusto, a persoa con enfermidade de Parkinson deixa de tremer. Tamén se emprega para diminuír o apetito en pacientes con obesidade, estimulando outra zona. Pero de casualidade, durante o proceso, o electrodo tocou nun punto do cerebro que gardaba un recordo. Un, concretamente. Aleatorio e banal. Así que o operado (esperto, recordade) di “ei, estame pasando unha cousa rarísima. Estou lembrando moi intensamente un día que estaba nun parque cuns colegas, cando tiña vinte anos. Lembro até que roupa levaba, se tiña frío ou calor. É como se pasara onte. Non, é case como se estivera pasando agora”. E, cerebralmente, está pasando.

Aínda non temos a tecnoloxía para escoller os recordos, nin para que a ECP sexa inocua, pero a posibilidade que se abre é tremendamente suxestiva e estraña. Pagaríamos por eses recordos? Poderíanse rexistrar, gravar? Estimularía tamén a memoria anterógrada, a nosa capacidade de fixar recordos novos? A ciencia ficción está comezando a ser ciencia a secas.  P.D: grazas, meu.

Lúa Neghra agasállame con estes modelitos virtuais, baseados nas pasaxes de Carroll. Non sei que foi o que lles fixo exactamente Alicia a estes señores para que a vistan así, pero vale a pena ver as diferentes interpretacións ás que se presta. Graciñas, Lúa 😉







P.D: a primeira tamén é de Annie Leiwobitz. A segunda é do inconfundible Lagerfeld e a terceira crin entender que era a Raíña Galliano. Se alguén recoñece aos outros deseñadores, agradecería a información.

Era un anuncio de Pirelli, non si? Estes días, por unha razón ou outra, atopeime varias veces pensando nesa frase, que resume moi ben a miña actitude vital en moitos puntos. A pesar do hedonismo, da personalidade adictiva (ou precisamente por iso), son das que pensan que son importantes cousas como o autocontrol, o traballo, o esforzo, a disciplina, e outras palabras que soan igual de rancias.

Lendo o penúltimo post de Torredebabel, por exemplo, volvín pensalo. A construcción da propia identidade pasa por un traballo arduo, non é algo que nos veña dado sen mais, nin é mais sincera canto mais espontánea. Ás veces teño a sensación de que, cando mencionas algunha destas palabras (disciplina, traballo, esforzo, uf!) quedas como se foras unha auténtica fascista, ou alomenos un pouquiño reaccionaria. Semella que a personalidade debe ser “auténtica”, sen cortapisas. “Eu son así”, “te lo digo como lo pienso”, “yo es que soy muy sincera” e cousas polo estilo.

Eu penso que é exactamente ao contrario. As persoas mais auténticas son precisamente as que se tomaron o traballo de pensar sobre como son, como queren ser, os defectos que teñen e os que lles gustaría non ter. Coñécete a ti mesm@, como dixo o oráculo. O demáis adoita ser unha caixa de fogos de artificio. Hai moita xente que vai de superauténtica porque non se pon límites, e iso en xeral implica que tampouco che importa se molestas aos demáis ou non, se tes dereito ou non a dicir determinadas cousas, a traspasar determinadas barreiras.

Por outra banda, non se me ocorre nada que teña e que realmente valore que non sexa resultado dun esforzo, dun traballo que pode ser mais ou menos gratificante, pero que non deixa de ser traballo. Incluso as relacións hai que traballalas. “Good Lovin’ Ain’t Easy”, que cantaba o grande Marvin