Historia


0029-0031_tod_des_adonis

Nestes tempos escuros nos que fanáticos relixiosos destrúen obras de arte e restos arqueolóxicos, dende Europa temos a tendencia a mirar estes feitos un pouco por enriba do ombro, como se a nós, aquí, nunca se nos dera por tratar de destruír un pasado que non nos conviña. Mirar as relixións dos outros como se fosen bárbaras ou fanáticas é un xeito moi cómodo de esquecer os mil cincocentos anos de destrución cultural e humana do cristianismo. O mesmo que agora fan os islamistas co seu pasado histórico pagán, fíxoo o cristianismo co pasado clásico.

Estes días estiven lendo o Antimanual de Filosofía, de Michel Onfray, que vos recomendo a todos ferventemente. Sobre todo a aqueles que, coma min, pasaron tres meses da súa vida estudando Platón para selectividade, mentres viades que os presocráticos, que parecían sorprendentemente modernos e interesantes ( O átomo? A evolución das especies? No século V a.e.c???) se despachaban en tres liñas. Non quedan case documentos, era a explicación que se daba, máis ou menos. Non quedan case documentos non, señor profe de filosofía da miña eu de 17 anos, os cristiáns dedicaron séculos á destrución sistemática, rolo por rolo e tixolo por tixolo, non só dos textos, senón dos lugares de reunión e posiblemente das persoas que puideran dar conta deste pensamento. O que non puideron destruír, deturpárono, convertendo os xardíns filosofais da Antigüidade clásica nunha especie de prostíbulos ao aire libre. Queda a dúbida de se os sabios cristiáns que dan conta destes feitos mentían á mantenta ou sinxelamente, na súa fanática visión do mundo, un lugar no que homes e mulleres se xuntaban a falar e debater tiña que ser necesariamente un antro de perdición.

A tese que mantén Onfray é a da importancia relativa de Platón e Sócrates na Antigüidade clásica. Se ben eran coñecidos e importantes, non constituían nin moito menos a corrente filosófica principal, nin tampouco son exactamente posteriores os presocráticos, senón contemporáneos. Incluso esta denominación axuda a consideralos un magma indefinido e prehistórico do que xorde a verdadeira filosofía. Porén, semella que os gregos da época estaban realmente moito máis preocupados polo átomo e a esencia da realidade que polo mundo das ideas. Incluso, podería falarse dunha certa desmitificación da sociedade, ou polo menos das clases cultivadas, nas que xa non era común dar creto ás explicacións mitolóxico-relixioso da realidade, porque se presupoñía que as causas debían ser de tipo natural, aínda que non fosen coñecidas. Neste sentido, Platón incluso podería ser considerado algo anticuado…

Cando o cristianismo acada o poder no Imperio Romano, esta corrente de pensamento élles profundamente incómoda polo que ten de materialista e potencialmente atea. Así que, sen ningún tipo de problema, destrúena ata que non queda nin rastro. E non só iso, senón que constrúen unha historia da filosofía ad hoc, unha filosofía clásica censurada para cristiáns, que é a que hoxe seguimos a estudar no instituto.

Levounos dous mil anos volver descubrir o átomo, volver falar da orixe das especies. Os xardíns están perdidos para sempre, nunca saberemos o que Leucipo ( que non queda claro se era home ou muller) pensaba realmente sobre o mundo. Pero pensar que estas cousas só lles acontecen a outras persoas, noutros países e con outras relixións, achéganos perigosamente, un pouquiño máis, a volver queimar bibliotecas e xardíns. Con persoas dentro, se cadra.

Para todos aqueles que pensan que a Unión Soviética ía só de colas interminables e roupa fea, recordar que o 16 de xuño se cumpriron 50 anos da viaxe orbital de Valentina Tereshkova, alias Chaika (Gaivota), a primeira muller cosmonauta da historia. No ano 63 no Estado Español as mulleres precisaban de autorización firmada polo seu pai ou marido para viaxar, e en Estados Unidos, a pesar de que as cousas ían algo mellor, tardaron ata 1983 en poñer en órbita a Sally Ride, na misión Challenger.

Aos que din que a viaxe der Valentina era só propaganda prosoviética, contestar que ao mundo supostamente “libre” nin sequera se lle pasaba pola cabeza nos 60 facer ese tipo de propaganda, probablemente porque non consideraban de interese fomentar a imaxe dunha muller en eidos tan pouco “femininos”. Ao tipo ideal de muller estadounidense dos 60 chafaríaselle irremediablemente o cardado e a manicura nunha misión como a de Chaika, nunha nave diminuta e controlada por un computador paleolítico.

Os motivos do programa espacial soviético para adestrar mulleres non eran só ideolóxicos As mulleres son máis lixeiras, máis pequenas, máis resistentes. Chaika, en concreto, ademáis era paracaídista. Valentina tivo que estar 70 horas case inmobilizada na cabina do Vostok 6, practicamente deshidratada, e despois ser exectada da nave, caer en paracaídas e nadar por un lago xeado antes de ser rescatada. Se cadra debéramos pensar se non eran os motivos dos estadounidenses para non adestrar mulleres os que eran de tipo ideolóxico.

Por outra banda, sempre se sinalou a militancia comunista de Tereshkova e a súa posterior carreira como politica como un xeito de poñer en cuestión a súa idoneidade para o programa espacial. Indirectamente, víñase dicir que se foi seleccionada era pola súa filiación política, e que noutro contexto non sería considerada óptima. Isto é certo, sen dúbida. No contexto estadounidense ningunha muller, fose cal fose a súa ideoloxía, podería optar nesa época a entrar no programa espacial. Por outra banda, Valentina era unha operaria fabril, filla dunha viúva e tivo que traballar dende nena para saír adiante. Certamente, na carreira espacial americana non tiña nada que facer.

Pola miña banda, nada me gustaría máis que que algún día non houbese que cumprir todas esas restricións absurdas de medir máis de 1,60 e ser enxeñeira, piloto, paracaídista e nadadora olímpica (á fin e ao cabo para algo ten que servir a tecnoloxía), para poder dicir dende o espazo, como Chaika: “Ola, Mundo!”.

Falar de neorromanticismo desfasado e un pouco tolo faime pensar, inevitablemente, en Luís II de Baviera. Pero hoxe non quero falar do aspecto artístico e cinematográfico, senón do que representa o caso Ludwig para a historia da psiquiatría.  Estaba Luís tolo ou era só un excéntrico? Estábao dende o punto de vista da época ou realmente sufría algunha doenza? O seu médico o Dr. Gudden, foi o primeiro en empregar no seu sentido moderno, para referirse á enfermidade de Luís, o termo paranoia.

Fagamos un breve repaso biográfico: o pequeno Ludwig é o maior de dous irmán, e ambos son criados por preceptores, titores e cortesáns varios, sen á penas contacto cos pais. O seu irmán Otto é declarado tolo e incapaz e recluído nunha institucións psiquiátrica. Luis sube ao trono con 18 anos e aquí comezan os problemas: ten unha idea romántica e anacrónica da monarquía, négase a contraer matrimonio como se agarda del, ten unha relación obsesiva con Wagner, e dilapida inmensas sumas en obras disparatadas, como o famoso Neuschwanstein, Tórnase progresivamente mais desconfiado e solitario, pasando cada vez mais tempo recluído nas súas estancias do seu castelo de conto, até que se require de Gudden para certificar o seu desequilibro, para o cal é trasladado a un castelo preto do lago Starnberg. Poucos días despois, tras un paseo en compañía do seu médico, ámbolos dous homes aparecen mortos.

Con esta historia, é complicado discriminar canto de tolería real había na conduta de Ludwig.  Por unha banda, é evidente que non encaixaba no que se agardaba del, pero iso, nunha sociedade tan rixidamente marcada como aquela, mais aínda para alguén da posición social de Luís, non é proba de nada. Un carácter pouco práctico, soñador e idealista non  encaixaba ben co que un monarca debía ser. A súa orientación homosexual tamén foi tomada como proba de desequilibrio, probablemente mais porque Luís se negara a casar que porque quixera ter relacións con homes, cousa que probablemente se pasase por alto se el accedía a manter as apariencias.

Pero Gudden emprega o termo paranoia para definir a Luís. Isto quere dicir que Luís pensaba que había algún tipo de conspiración na súa contra, que o espiaban, ou que alguén pretendía perxudicalo. Pero, á vista dos acontecementos, non deixa de ter certo sentido a idea de que había intereses en afastalo do poder. O único que podería darnos unha clave para interpretar a situación son as testemuñas que aseguran que o rei falaba só e dicía escoitar voces, o que si sería un síntoma da esquizofrenia paranoide que Gudden dicía que padecía. Pero incluso iso podería ser un engano para destronar a un rei mais interesado na ópera que en gobernar.

Tanto o paciente como o médico morreron no lago Starnberg, despois dun paseo aparentemente tranquilo no que nunca saberemos do que falaron. Só podemos rodar filmes, escribr novelas e facer estudos forenses sobre o que acontecía de verdade na mente, perturbada ou non, de Luís.

A noticia da descuberta da momia da raíña Seseshet, fíxome lembrar outra moito mais espectacular, de hai un par de anos: a identificación da momia da faraón Hatshepsut na tumba KV60 do Val dos Reis, preto de Tebas, a antiga capital. En realidade, a raíña do nome impronunciable levaba varias décadas nos sotos do museo exipcio do Cairo. En 2007, unha moa nun vaso ritual co nome de Hatshepsut encaixou cal zapatiño máxico na mandíbula da momia anónima, que resultou ser o personaxe mais fascinante da XVIII Dinastía. E da historia de Exipto, que demo. Pusilánimes como Nefertiti ou Cleopatra non tiñan nada que facer a carón da raíña-faraón que estivo a piques de fundar unha linaxe de mulleres e gobernou con pleno dereito durante mais de vinte anos.

A verdade é que o estatus das mulleres no antigo Exipto, especialmente até o Imperio Novo, xa é peculiar de por si dentro da Antigüidade (e da modernidade, podo engadir). Tiñan unha consideración legal eqiparable á dos homes e podían exercer prácticamente calquera cargo, dende músicas e escribas, até médicas, alto funcionariado e incluso visir. Non semella que fora moi frecuente, pero non había ningún impedimento legal para que ocorrera, e de feito dábase. No que toca á familia real, teóricamente só un home podía ser faraón, pero debía casar cunha princesa real para ocupar o posto, polo que eran frecuentes os matrimonios entre irmáns, para lexitimar o ascenso ao trono do herdeiro. Dalgún xeito, podería dicirse que o poder era matrilineal, aínda que o exercían os homes.

Pois ben, Tutmosis I decidiu saltarse a molesta necesidade dun varón e nomear sucesora ao trono das Duas Terras (encántame o das dúas terras, é como unha novela de fantasía épica) á súa filla Hatshepsut. Pero parece que, cando papá morre, a rapaza é obrigada a casar co seu medio irmán Tutmosis II, cousa que non lle senta de todo ben. Pero Tutmosis II durou ben pouco no trono faraonil, deixando un neno nacido dunha concubina e unha princesa real filla de Hatshepsut, Neferura. Segundo o método tradicional, terían que casar ao pequeno Tutmosis III con Neferura para lexitimar o seu ascenso ao trono, pero semella que a raíña (convertida nese momento en rexente en nome do cativo, coa que non a unía ningún vencello de sangue) retrasou indefinidamente a voda, polo que a Doble Coroa (como mola) estaba na infantil cabeza dun plebeo que non descendía das Grandes Princesas. (Nota: atención a que o neno non era considerado digno do trono a pesar de ser fillo do faraón). Así que Hatshepsut deu unha especie de golpe de estado encuberto e nomeouse a si mesma faraón, masculinizando o seu nome e asumindo os atributos rituais como a barba postiza. O seu home de confianza, Senenmut, exercía como tutor da princesa Neferura, , herdeira do trono.

Aínda que a relación entre Senenmut e Hatshepsut é o que espertou auténtico interés de cotilleo, na historia da faraón, a min o mais interesante paréceme o xogo de intercambios de roles sexuais: unha muller que firma, ás veces como home, ás veces como muller, que non contrae de novo matrimonio pero que tampouco oculta a súa identidade feminina, e que trata de situar á súa filla no trono. Supoño que non é posible saber que se lle pasaba exactamente a Hatshepsut pola cabeza con todo este lío de roles. Posiblemente encarou unha situación sen precedentes como mellor soubo, pero sen complexos de inferioridade.

Por desgraza, o experimento saíu mal, e en menos dun ano morreron Senenmut e Neferura (podemos pensar nunha conspiración dos partidarios de Tutmosis III) ou nunha época de altísima mortandade) e Tutmosis reclamou o seu dereito sobre o trono, exiliando á súa madrasta dentro do propio pazo, e casando cunha princesa real dunha muller secundaria do seu pai (a falta de pan…) Aínda que tiña arredor de 50 anos cando morreu, seguramente a raíña sería unha anciá para os parámetros da época. Morreu como faraón, porque Tutmosis nunca chegou a desposuíla en vida do poder, pero trala súa morte, o novo rei tratou de borrar todo rastro dela, en pedra e papiro. Aínda que xa vedes que non lle saíu de todo ben, e hoxe estou escribindo sobre unha muller morta hai case catro mil anos 🙂