Filosofía


0029-0031_tod_des_adonis

Nestes tempos escuros nos que fanáticos relixiosos destrúen obras de arte e restos arqueolóxicos, dende Europa temos a tendencia a mirar estes feitos un pouco por enriba do ombro, como se a nós, aquí, nunca se nos dera por tratar de destruír un pasado que non nos conviña. Mirar as relixións dos outros como se fosen bárbaras ou fanáticas é un xeito moi cómodo de esquecer os mil cincocentos anos de destrución cultural e humana do cristianismo. O mesmo que agora fan os islamistas co seu pasado histórico pagán, fíxoo o cristianismo co pasado clásico.

Estes días estiven lendo o Antimanual de Filosofía, de Michel Onfray, que vos recomendo a todos ferventemente. Sobre todo a aqueles que, coma min, pasaron tres meses da súa vida estudando Platón para selectividade, mentres viades que os presocráticos, que parecían sorprendentemente modernos e interesantes ( O átomo? A evolución das especies? No século V a.e.c???) se despachaban en tres liñas. Non quedan case documentos, era a explicación que se daba, máis ou menos. Non quedan case documentos non, señor profe de filosofía da miña eu de 17 anos, os cristiáns dedicaron séculos á destrución sistemática, rolo por rolo e tixolo por tixolo, non só dos textos, senón dos lugares de reunión e posiblemente das persoas que puideran dar conta deste pensamento. O que non puideron destruír, deturpárono, convertendo os xardíns filosofais da Antigüidade clásica nunha especie de prostíbulos ao aire libre. Queda a dúbida de se os sabios cristiáns que dan conta destes feitos mentían á mantenta ou sinxelamente, na súa fanática visión do mundo, un lugar no que homes e mulleres se xuntaban a falar e debater tiña que ser necesariamente un antro de perdición.

A tese que mantén Onfray é a da importancia relativa de Platón e Sócrates na Antigüidade clásica. Se ben eran coñecidos e importantes, non constituían nin moito menos a corrente filosófica principal, nin tampouco son exactamente posteriores os presocráticos, senón contemporáneos. Incluso esta denominación axuda a consideralos un magma indefinido e prehistórico do que xorde a verdadeira filosofía. Porén, semella que os gregos da época estaban realmente moito máis preocupados polo átomo e a esencia da realidade que polo mundo das ideas. Incluso, podería falarse dunha certa desmitificación da sociedade, ou polo menos das clases cultivadas, nas que xa non era común dar creto ás explicacións mitolóxico-relixioso da realidade, porque se presupoñía que as causas debían ser de tipo natural, aínda que non fosen coñecidas. Neste sentido, Platón incluso podería ser considerado algo anticuado…

Cando o cristianismo acada o poder no Imperio Romano, esta corrente de pensamento élles profundamente incómoda polo que ten de materialista e potencialmente atea. Así que, sen ningún tipo de problema, destrúena ata que non queda nin rastro. E non só iso, senón que constrúen unha historia da filosofía ad hoc, unha filosofía clásica censurada para cristiáns, que é a que hoxe seguimos a estudar no instituto.

Levounos dous mil anos volver descubrir o átomo, volver falar da orixe das especies. Os xardíns están perdidos para sempre, nunca saberemos o que Leucipo ( que non queda claro se era home ou muller) pensaba realmente sobre o mundo. Pero pensar que estas cousas só lles acontecen a outras persoas, noutros países e con outras relixións, achéganos perigosamente, un pouquiño máis, a volver queimar bibliotecas e xardíns. Con persoas dentro, se cadra.

paisaje-alpino-vacas-suiza-montac3b1as-nevadas-landscape-alpes

 

(As vacas están enriba do túnel do colidor de hadróns só para que os humanos vexamos que non pasa nada. Que non se abre un furado negro e envía ás vacas cara outra dimensión a través do espazo-tempo, nin a enerxía das partículas provoca terribles mutacións). Este blog non garante que as vacas que aparecen arriba sexan xusto as que se atopan sobre o CERN. A cor e composición poden variar.

Continúo onde o deixei no post anterior, coa lista de prexuízos cara á ciencia actual para a que me da a escusa a enorme obra Paradigma e Tempo na física teórica. Porén, son consciente de que se neste libro aparecen todos estas ideas erróneas, é só porque ten máis de trescentas páxinas, e caben todas. En calquera artigo sobre ciencia que leades pola rede poden aparecer doadamente dúas ou tres…

4. Os avances tecnolóxicos son “subprodutos” do avance científico, pero o avance técnico non quere dicir que o coñecemento como tal avance na mesma medida. Erro de novo. O avance técnico está inextricablemente unido ao coñecemento científico, aínda que empreguemos aquel sen coñecer como funciona este. Como dixen antes, os sistemas de localización dos satélites, que fan funcionar os sistemas GPS de coches e teléfonos, son posibles só con ecuacións relativistas.

5. Os científicos conforman unha elite económica e social, e compórtanse como clase dominante no sentido marxista. Ademais de falso, resulta case cómico vendo o estado da investigación e os retallazos salvaxes nesta no estado. Os científicos non só non son unha elite económica senón que moitas veces nin sequera viven con comodidade, polo menos en Europa. É evidente que un grupo cun poder económico real pode facer máis presión en defensa dos seus intereses que o que fai a comunidade científica, que sempre é a primeira vítima das crises económicas e que moi frecuentemente ve como os seus consellos ou advertencias son ignorados pola clase política. Por outra banda, as clases realmente dominantes empregan os avances tecnolóxicos sen coñecer as teorías científicas que os fan posibles, empregando así á comunidade científica como grupo subalterno ao que explotar.

6. O pensamento cientifista é o paradigma dominante, como pensamento propio da clase dominante. É certo que a día de hoxe, por sorte, cada vez hai menos persoas que acepten sen crítica afirmacións de tipo dogmático ou máxico-místico. Nese sentido, poderíamos dicir que o pensamento científico gañou a batalla. Agora ben, se entendemos que debemos opoñernos ao pensamento científico porque penetrou en amplas capas da sociedade, ou porque é propio dunha determinada clase social, deixamos para as clases subalternas o pensamento supersticioso ou máxico-relixoso, o cal as convirte en máis subalternas e máis incapaces de defender os seus propios intereses, dado que a eficacia dos esconxuros e das rogativas para conseguir melloras materiais está escasamente comprobada, por moito que a certos ministros lles parezan boa idea.

7. Os descubrimentos científicos poden ser xulgados á luz da filosofía. Non necesariamente. A filosofía hai moito que deixou de ser filosofía natural, e os científicos hai moito que deixaron de prestarlle atención ao que a filosofía opina da súa labor. En parte, porque a filosofía dende Husserl abandonou tamén a discusión das explicacións do mundo que fornece a ciencia, enquistándose moitas veces en discursos baleiros sobre a existencia ou non da realidade, que non interesan á ciencia. Produciuse así un alleamento mutuo, no que os científicos ignoran, para o seu mal, á filosofía, e os filósofos lanzan diatribas contra a ciencia, que ningún científico se para a escoitar, porque non atanguen a ningún dos problemas reais cos que se atopan. Porén, algúns filósofos parten da revolucionaria premisa de que a realidade existe, dentro da corrente do realismo científico, pero non deben de ser o suficientemente cool para estudalos xunto con postmodernos de cabeceira.

8. Todo o desenvolvemento científico parte dun paradigma xudeo-cristiá occidental, polo que está lastrado, a causa do cal se recorre a conceptos como o de infinito ou o de “teoría do todo”. A ciencia, por suposto, nace nun contexto occidental de influencia xudeo-cristiá, pero nace precisamente contra este paradigma, non ao seu abeiro. Non podemos dicir que Galileo era cristián, aínda que el mesmo así o afirme, porque non podería dicir outra cousa sen correr un gravísimo risco. Ás veces esquecemos con asombrosa facilidade a implacable persecución ideolóxica que sufriu a ciencia por parte do cristianismo, tanto católico como protestante, e que explica sen xénero de dúbidas moitas aparentes contradicións de grandes pensadores. Por outra banda, o concepto de infinito, que tanto parece molestar ao autor, foi unha consecuencia matemática da teoría da relatividade que non só non foi aceptada de bo grao, senón que se tratou de eliminar por todos os medios durante décadas, ata que un dos seus correlatos cosmolóxicos, os furados negros, descritos e previstos por Karl Schwarzschild sobre unha ecuación de Einstein a principios de século, foron observados en 1969. A outra resonancia relixosa que atopa, a famosa “teoría do todo”, non é mais que un xeito medio cómico de referirse a un conxunto de ecuacións matemáticas que unifiquen as forzas electromagnéticas, nuclear forte e feble coa forza gravitatoria. Por tanto, nada metafísico nin “mitofísico”.

Non podo evitar pensar que o conflito entre filosofía e ciencia é un conflito xeracional. O problema é que agora os físicos son rapaces e rapazas de vinte e trintaepoucos con camisetas de Dr. Who, fans de Star Wars, Star Trek e Battlestar Gallactica, xogadores empedernidos de videoxogos, nerds a moita honra, e xa non estirados cabaleiros con traxe e garavata, que só vían mulleres nos laboratorios se lles traían o café. Non lles interesa en absoluto o que a xeración dos seus pais, criados case na mecánica clásica, ou como moito na relatividade, teñan que dicir sobre o seu traballo. E menos aínda se a crítica ven dende a filosofía, polo menos dende o paradigma absolutamente anacrónico da postmodernidade. Pero a xeración dos seus pais aínda está a dicirlles que metan a camisa por dentro, que senten a cabeza e que deixen de xogar con ese colidor de hadróns tan caro para ocuparse de cousas importantes. Sen decatarse de que non existe cousa máis importante.

Science

E aínda así, con coidado. Hai uns días, alguén fíxome notar que nunca escribira no blog sobre a enfermidade mental. En concreto, sobre as bases biolóxicas da esquizofrenia, que tanto están dando que falar ultimamente. “Ben, nunca escribín porque é algo obvio, non?”, contestei. Pois parece que non. Facendo memoria, ocórrenseme varios exemplos de libros ou artigos deste ano que continúan a repetir teses dos anos setenta.

A min gústame o retro como a que máis. Gústame Jane Austen, Sherlock Holmes, os chalecos, as chisteras e os reloxos de peto. O stempunk e Dickens. Mola. Pero en ciencia, o antigo non só non é mellor senón que é claramente peor. Mal. Caca. Non podes citar un traballo de hai corenta anos e quedar tan ancha/ancho. Por que? Porque todo avanza a un ritmo absolutamente vertixinoso, e corenta anos noutro eido poden non ser moito, pero no coñecemento científico e máis ou menos como se falas da teoría dos humores.

Explícome: non é que o coñecemento acadado no pasado non teña valor (a teoría da Evolución enunciouse hai máis de cen anos e aí está) pero cada década trae tal avalancha de novos datos que é moi probable que sexa inexacto ou que xa estea superado. Se non é así, perfecto, nese caso haberá novos datos que o confirmen.

No caso concreto da enfermidade mental grave (esquizofrenia, trastorno bipolar, trastornos do espectro autista…) o grande salto foi o Proxecto Xenoma Humano. Dende entón, nada volveu ser o mesmo, e ideas que previamente eran só hipóteses, contrapostas a outras hipóteses diferentes, acharon confirmación. Centrándonos na esquizofrenia, existen un conxunto de xenes implicados na súa xénese, cun patrón de herdanza probablemente multixénica (con multitude de xenes implicados, como a diabetes ou o Alzheimer, por exemplo) dos que aínda non coñecemos en profundidade o seu funcionamento. Pero que existan lagoas no coñecemento científico non significa que non saibamos nada. Sabemos que existe unha base xenética, que está afectado o neurodesenvolvemento e que se herda. Xa é moito saber!

Porén, continúan repetíndose unha e mil veces ideas tomadas do movemento da antipsiquiatría, como que os afectos destas enfermidades son en realidade disidentes sociais, persoas que sinxelamente non encaixan na norma social dominante, pero que non lles pasa nada. Non lles pasa nada no cerebro, implicitamente. Vaia por diante o meu respecto ao que significou a antipsiquiatría (moitos deles psiquiatras en exercicio) como movemento en favor dos dereitos dos pacientes, da súa dignidade e da súa integración social. As bases morais das que parten son completamente defendibles tamén hoxe en día, pero as bases científicas estaban erradas. Non pasa nada, isto é ciencia, a xente equivócase, recoñéceo e sigue adiante. Pero neste caso concreto, as teses da antipsiquiatría deron o salto ao terreo da filosofía e do pensamento, e foron defendidas por autores multicitados, especialmente Foucault e Lacan. Ambos son fillos do seu tempo, e fan de altofalante ás ideas preponderantes na súa época, pero a súa época, por sorte, non é a nosa. Polo tanto, citar a Foucault para defender a orixe social da esquizofrenia é un completo anacronismo, o equivalente a citar a Tales de Mileto para defender que todo é auga.

Por que se repite unha e outra vez neste erro? A miña impresión é que os científicos pasamos mil de Foucault, en liñas xerais, e os humanistas non len Science. Unha vez máis, o desinterese noutras disciplinas que non sexan a propia xera monstros conceptuais. Que os científicos non lean filosofía é un problema grave, como defende razoablemente Mario Bunge, entre outros, pero non é menos grave que para escribir un traballo filosófico no que se vai facer mención á esquizofrenia a ninguén se lle ocorra a extravagante idea de mirar a ver que teñen que dicir as neurociencias ao respecto, e fique unicamente coa idea preponderante da filosofía de hai corenta anos.

O outro día, explicando o que era a Teoría da Mente (de agora en diante TOM, abreviado do inglés) decateime de que era un nome tan grandilocuente e pretensioso como o da famosa Teoría do Todo ou M, da que xa falei algunha que outra vez aquí. Pero peor, en realidade, porque a Teoría do Todo si que o explicará TODO unha vez apareza o maldito bosón de Higgs, mentres que a Teoría da Mente non pretende, nin moito menos, explicar a mente no seu conxunto. O único que explica a TOM é que, para relacionarnos cos demais, é imprescindible partir da teoría de que tamén teñen mente.

Isto, que semella tan estúpido, queda claro no sensacional exemplo de Sally e Ann. Para adaptalo á nosa realidade sociocultural, vámoslles chamar Uxía e Jennifer. Supoñamos que Uxía e Jennifer teñen unha caixa e unha cesta, e que nesta última gardan unha pelota. Uxía sae do cuarto e Jennifer mete a pelota dentro da caixa. Cando Uxía volve entrar, onde buscará a pelota? Obviamente, calquera de nós diría que Uxía vai buscar a pelota na cesta, onde a deixou cando saíu do cuarto. Un autista, en cambio, podería dicir que Uxía vai buscar a pelota na caixa, que é onde realmente se atopa.

Cal é a diferenza entre os dous tipos de razoamentos? A diferenza estriba en que un autista non posúe teoría da mente, é dicir, non comprendería que os contidos mentais de Uxía poden ser diferentes dos propios ou, en casos extremos, nin sequera chegaría a comprender que Uxía posúe unha mente propia. Uxía vai buscar a pelota na cesta porque ela pensa que está na cesta, aínda que realmente está na caixa, e nós sabémolo. É dicir, a mente de Uxía posúe contidos diferentes dos nosos, e polo tanto chega a unha conclusión diferente.

A TOM postula que, nas nosas interaccións con outros seres humanos, facemos a comprobación inconsciente e sistemática de cales poden ser os contidos da súa mente. Existe unha comunicación non verbal constante coa que nos facemos unha idea aproximada (unha teoría) do que as outras persoas pensan ou senten.

Poderiades dicir que non podemos saber o que os outros pensan. O exemplo de Jennifer e Uxía demostra que determinados contidos de pensamento son susceptibles de ser deducidos polo contexto: se Uxía non ve a Jennifer cambiar a pelota de lugar, non pode saber onde está realmente. Se non existise teoría da mente, non sería posible mentir, pero tampouco interpretar ou producir creación artística, porque non poderiamos diferenciar o real do finxido, e tampouco a ironía, ou o dobre sentido.

A TOM tamén describe como a nosa mente é quen de funcionar en varios niveis sucesivos, como se fose un xogo de bonecas rusas: sei que ti sabes que eu sei. Ou ao revés, fago que ti creas que eu creo. Por suposto, todo se basea nunha aproximación á realidade, que é moito mais complexa do que podemos captar, pero tamén a nosa propia percepción de identidade non deixa de ser unha aproximación útil de algo moito mais complexo. O cerebro humano funciona dese xeito: xeramos hipóteses e comprobámolas continuamente, refinándoas ata o límite da nosa capacidade de interpretación da realidade. Pero sempre será a mellor aproximación posible ata o momento, porque como dixo Lyall Watson, se o cerebro fose tan simple que puidésemos entendelo, seríamos tan parvos que non o entenderíamos.

Para o señor Mira, que entrou o outro día no Espello, comeu unha berenxena rechea, e cando marchou deixou todo emporcallado destas ideas, que non hai quen as quite. E mira que lles freguei con Mistol, e nada.

Como dicía no post anterior, preocúpame esta tendencia da esquerda mais moñas de amosar unha absurda tolerancia cara a ideas disparatadas ou absurdas no nome do dereito de cada cal a opinar. Pero aínda me preocupa mais a tendencia da dereita mais reaccionaria a apropiarse do discurso científico, deixando aos científicos de esquerda loitar entre dúas augas: os seus propios compañeiros da esquerda mirándoos con desconfianza por empregar argumentos científicos e polo tanto sospeitosos de reaccionarios e os outros científicos de dereitas pensando que son chamáns con cascabeis polas súas ideas esquerdistas e polo tanto sospeitosas de anticientíficas. E unha calexa sen saída na que moit@s nos atopamos case que a diario: únome aos fachas que pensan coma min no profesional, ou aos homeópatas que pensan parecido a min no político? A miña resposta é: a ningún dos dous, aínda que sexa unha postura incómoda, e recades maiormente leña por ambas partes.

Para poñer un exemplo xeral do problema, ocórreseme o caso, do que fala o propio Dawkins, do chamado darwinismo social, que ven sendo a xustificación capitalista das súas aberracións baseándose nunha lectura igualmente aberrante de Darwin. Basicamente trátase de que, xa que a natureza funciona así, a sociedade faino do mesmo xeito. Non porque deba ser así, senón sinxelamente porque así é como as cousas son. O capitalismo, dende este punto de vista, non sería un sistema económico en contraposición a outros posibles sistemas, senón a forma natural na que funciona o mundo. O forte gaña, o feble perde e morre de fame. Conclusión secundaria: calquera outra idea sobre un sistema económico diferente ou alternativo é ideoloxía, en contraposición ao capitalismo, que é a realidade.

Non fai falla que explique aquí como de nociva e retorcida é esta idea, que nos condena a tod@s @s que pensamos que hai cousas que cambiar á condición de exaltad@s ou inxenu@s, no mellor dos casos. Pero si vou poñer un exemplo de como funciona esta falacia paralóxica: a inicios do século XX, co descubrimento dos antibióticos, apareceu a posibilidade de curar a sífilis. Por estraño que nos pareza hoxe, isto xerou unha forte resistencia, ante a idea de que os pecadores que contraían a sífilis por actividades lúbricas e por outra banda bastante divertidas se libraran de rositas do problema. Por suposto, o sentido común impúxose e a sífilis está practicamente erradicada en Europa. Pois ben, este feito está ao mesmo nivel que a idea que sostén o darwinismo social: o feito de que algo sexa así (a sífilis contráese por contacto sexual co portador e é potencialmente letal sen tratamento) non quere dicir que deba ser así (imos deixa á xente morrer de sífilis, porque é o xeito no que as cousas son).

A idea do darwinismo social forma parte desa tendencia tan postmoderna e tan chachi do chamado “discurso cero”, que consiste en situar certas ideas no punto teórico da neutralidade, en oposición a outras ideas “politizadas”. Segundo isto, o liberalismo económico é neutro, pero as doutrinas socialistas ou comunistas son partidistas ou ideoloxía. O nacionalismo español é neutro pero os nacionalismos periféricos están ideoloxizados. Creo que xa pillades por onde vai a cousa, non si? O truco, o paraloxismo, ou mellor aínda, o sofisma que oculta o pensamento cero é a identificación (consciente e interesada, por certo) entre a descrición dos feitos e o “debe ser”. Como a xente morre de sífilis, a xente debe morrer de sífilis. Descubrir e describir a espiroqueta da sífilis, e constatar que a penicilina a destrúe, é científico, pero empregar este coñecemento para curar a sífilis sería inadmisiblemente sesgado e partidista. Cada día, como individuos  e como especie, decidimos modificar cousas que inicialmente eran doutro xeito. O que decidimos modificar e o que non, é necesariamente ideoloxía.

P.D: a segunda imaxe corresponde a unha das sagas de X-Men, a Era de Apocalipse, un universo alternativo no que impera un darwinismo social extremo. E Cíclope é dos malos!

En 1882, Henry Huxley, co-descubridor da teoría da evolución, leva a ombros o cadaleito de Darwin, demostrando que na investigación científica non todo é competencia despiadada. Huxley chegou á mesma conclusión que Darwin pouco antes da publicación da Orixe das Especies, e escribiulle facéndoo partícipe dos seus traballos. Darwin mencionou os estudos de Huxley no seu libro, e así comezou unha colaboración prolífica e intensa, que lle valeu a Huxley o apodo de Darwin’s Bulldog, por defender o darwinismo con apaixonamento nos debates nos que o mestre, xa ancián, non podía estar presente.

Darwin necesitou no seu momento un defensor mais novo e enérxico ca el mesmo, sobre todo sendo a súa teoría tan incómoda e revolucionaria como resultou. Os tempos de Darwin e Huxley non son os nosos, pero semella que o mestre continúa a precisar defensores.

Richard Dawkins tamén gañou por méritos propios o alcume de Darwin’s Rottweiler, en recordo daquel outro apaixonado defensor do darwinismo. Un alcume, por outra banda, que se nalgún momento pretendeu ser ofensivo, resulta en realidade profundamente afagador. É necesaria hoxe por hoxe unha defensa da evolución tan enérxica como a que levou a cabo no século XIX o primeiro bulldog de Darwin? Pois por desgraza, e aínda que pareza incrible, semella que si. Se cadra no ámbito europeo resúltanos estraño que algueń poña en dúbida a evolución, pero o 40% dos estadounidenses cren no deseño intelixente, e as cifras elévanse arrepiantemente cando se trata de Sudamérica.

En calquera caso, tamén en Europa cocemos fabas, e aínda que aquí non estea tan en boga o creacionismo, non estamos libres tampouco dunha certa visión relativista do coñecemento científico, e dunha mal chamada tolerancia relixiosa que nos leva a dicir que debe ser respectada calquera idea, por disparatada que sexa, se se expresa como un dogma de fe. Como dixo Dawkins: “sostemos a conveniente ficción de que as opinións relixiosas posúen certa clase de dereito a ser respectadas automaticamente e sen cuestionamentos”. Dende a propia esquerda, ás veces temos medo de parecer dogmátic@s ou reaccionari@s cando defendemos argumentos científicos e o seu valor de feito demostrado por riba de opinións, crenzas ou ideas pseudocientíficas. Semella que é de mal gusto facer notar que non, non é unha opinión, e non, a ciencia non é equiparable a outras formas de coñecemento “revelado”, pola sinxela razón de que a ciencia funciona. Outra frase gloriosa de Dawkins: “As teorías sobre a creación do ser humano anteriores a 1859 (en referencia á data de publicación da Orixe das Especies) están moi ben, salvo porque non son certas”. Se alguén defende unha opinión contraria á selección natural, está no seu dereito de facelo, só que non é certa! E o mesmo vale para a cristaloterapia, a homeopatía, a terra plana ou a arca de Noé. Estás no teu dereito de crelo, pero non é certo!

Así que, polo que a min respecta,á pregunta de se é necesario un ateísmo militante, a respota é: por suposto. Non serve de nada esta actitude falsamente tolerante que se nos quere obrigar a adoptar. Neste tema, non se trata de tolerancia ou intolerancia, senón de feitos comprobados e outros que non o están. Hai que dar a batalla, entrar nos debates e converternos tod@s, un pouco en rottweilers de Darwin, ou do pensamento científico se o preferides, dende unha postura de esquerdas e progresista, e non permitir que o fundamentalismo relixioso, a supersitición ou as paraciencias nos gañen a partida porque non puxemos a suficiente paixón en defender as nosas posturas. Como di o rottweiler, é tempo de enfadarse.

Supoño que hai que resignarse: Zizek é o filósofo que nos tocou de oficio. Igual que Sartre foi o filósofo do maio do 68, Zizek é o filósofo da nosa xeración, para ben ou para mal. O filósofo de twitter, de Wikileaks e de Lady Gaga, o marxista do século XXI como Sartre o foi do XX. Claro que é un filósofo co que temos unha relación algo ambivalente. É como o papá de moitos de nós. Non como o meu, que mola a saco, pero si como moitos papás que coñezo: querémolo, estamos orgullosos del porque ao fin e ao cabo é de esquerdas, ten o seu punto divertido, pero ás veces di inconveniencias diante dos nosos amigos, fai comentarios homófobos que nos sacan os colores (ou se non que llo digan a Judith Butler) ou se pasa coas gotas do café nas comidas familiares e queremos que nos trague a terra. Cando o vemos no debate con Assange, que vai sempre tan arregladiño el, e Slavoj con esa camiseta cotrosa e esas chirucas, pensamos “pero Papá, non tiñas unha camisa planchada???????” E se estivera aquí, seguro que se miraría e diría “boh, ben vale ésta”.

Así que nesas estamos. Tocounos, non o escollimos, igual que che toca a familia, non é o que mais nos gusta e ás veces é un pouco rancio e hai cousas que non entende, pero podería ser peor. Podería ser Cioran. Por exemplo, ralla a dolor con esa teima de Lacan, que está pasadísima de moda e xa a ninguén lle interesa, e ademais, dende o de Sokal xa a ninguén lle cola a retórica psicanalítica e hermética, pero el segue aí. Non entende os movementos polos dereitos individuais, e fártase de dicir que o feminismo é unha chorrada e o verdadeiramente importante é a loita de clases, e non hai xeito de facerlle entender que teñen que ser a mesma cousa, pero polo menos indígnase contigo polo de Boloña e lévate ás manis e vaite buscar.

Ademais, tampouco soporta aos “multiculti” nin os rollos alternativos e new age aínda que nese tema hai que telo un pouco de ollo por se se pasa e queda de racista, aínda que nós sabemos que non o é (pero sempre rematamos dicindo “en realidade non pensa iso…”) e opina, coma nós, que a crecente despolitización da sociedade e a aceptación do capitalismo como inevitable, ata o punto de consideralo xa como o único sistema posible (ou peor, nin  sequera un sistema, por oposición a outros sistemas, senón sinxelamente o xeito no que o mundo funciona) é o problema principal e vainos pasar factura, así que podemos ter interesantes conversas de sobremesas e enfrontarnos á rama dereitosa da familia cando nos xuntamos, que iso, queiras que non, une moito, e mamá sempre nos di que a montamos, e que nos poñemos como energúmenos e que non se nos pode levar a ningún lado.
E despois, ademais, gústalle Hitchcock e Clint Eastwood cando era duro, e últimamente Lady Gaga, aínda que isto non o acabamos de entender moi ben, pero mola, e vas no coche escoitando Bad Romance cando te vai recoller á parada do bus. Así que podería ser peor. Podería ser Camela.

Isto da atención selectiva é o que ten, que estes días teño o dial atencional posto de novo en modo estructuralista ON, mal que me pese. Será a proximidade de San Xoán e ler cousas que implican batallas a espada e árbores sagradas, o caso é que se me ven á cabeza de novo “A Ponla Dourada“, as chifladuras de Graves e Levis Strauss, así todo por xunto. É que realmente, a idea dun antigo culto paneuropeo, que deixa os seus rastros ao longo da historia, impregnando incluso o catolicismo nunca ben asumido por estes lares do norte, é innegablemente atractiva. E xa se lle das un rollo protofeminista tipo Graves, con deusas brancas e tal, convírteste fixo. O pequeno problema é que é indemostrable, pero como molar, mola.

Si, xa sei, os de ciencias estamos tod@s colgado@s co da falsabilidade. Sempre cargándonos teorías chulas e internamente coherentes, en plan augafestas. Por desgraza, que algo pareza certo non abonda para que sexa certo, pero as fogueiras de San Xoán, tan primitivas e tan inconfundiblemente precistiás (a verdade é que tampouco se esforzaron moito para que colara, coa Semana Santa currárono mais) estendidas como un regueiro de lume e paganismo por toda Europa, fanlle a unha preguntarse se nalgún momento non existiría esa relixión primixenia de culto ao lume, ao mar e ás pedras, cunha deusa-nai de dúas caras, que tanto purifica como queima e tanto protexe como afoga.

No espazo de quince días, por toda Europa prendemos fogueiras e tiramos flores ao mar para a Virxe do Carmo (outro exemplo de capa mais que superficial de barniz católico) ou para a Io que devora mariñeiros ou agasalla peixe, segundo lle dea, as sardiñas de San Xoán mesmamente.

Probablemente nunca haberá probas que confirmen ou desmintan a teoría do culto único, da deusa nai nin da orixe de todos estes ritos que sobreviven ás sucesivas conquistas, ás diferentes relixións, á postmodernidade e á era dixital. En calquera caso, a de San Xoán é unha das poucas tradicións, se non a única, que sigo fielmente a pesar do meu fervoroso ateísmo, até o punto de busca (e saltar!) unha cacharela en plena Capital Imperial, cando me pillou fóra.

Esta semana caín na conta de dúas verdades fundamentais:
1. calquera cousa que se che ocorra, por orixinal que che pareza, xa se lle ocorreu antes a un tipo grego.
2. hai cousas que son tan obvias que da vergoña dicilas pero, aínda así, hai que dicilas. Incluso repetilas.
E aínda unha terceira:
3. moi probablemente, o tipo grego sexa Platón.

Esta semana andiven a voltas cun concepto tan vello como o propio Platón, a idea da androxinia. Para el implicaba a separación esencial á que fomos sometidos os humanos no mundo das ideas, a fractura que nos cercena da nosa outra metade, á que buscamos no mundo material para completarnos. Curiosamente, a outra metade non tiña por que se do xénero oposto, os andróxinos platónicos podían estar tamén compostos por dous homes ou dúas mulleres. Pero o concepto de androxinia platónico non é o que me interesa, senón a reinterpretación contemporánea desta señora, psicóloga ela.

A idea de androxinia de Bem é a converxencia, nun mesmo individuo, de características socialmente atribuídas ao rol de xénero feminino e ao masculino. Non ten que ver con levar tacóns ou garavata, aínda que tamén poda molar, senón con trazos de personalidade que a nosa sociedade “decide”, de xeito mais ou menos sutil, que son apropiadas para os homes ou para as mulleres. Hai algunhas moi evidentes, como a agresividade ou a tenrura, pero hai algunhas outras bastante mais perversas e sutís. Por exemplo, considerar que a defensa das propias ideas é un rasgo caracteristicamente masculino se cadra non está tan claro de entrada, pero só hai que observar como se comportan a maioría das mulleres nas discusións sobre política para que nos quede clarérrimo cal é o papel social que se agarda de nós: calar e escoitar, no mellor dos casos, ou afastarse e falar das ofertas de conxelados, no peor.

Agora vén a obviedade. Esta boa señora, fantástica e feminista, aínda que despois houbo moito que dicir sobre as atribucións de xénero, vai e descubre a pólvora: resulta que os individuos andróxinos, aqueles que se atribúen características de ambos roles, son mais flexibles, funcionan mellor e teñen respostas mais adaptativas ás diferentes situacións da vida.

Para min alomenos, a conclusión é obvia: a ideoloxía de rol é en última instancia o que sustenta a desigualdade, é a esencia mesma do patriarcado e limita e restrinxe a todas as persoas, aínda que as mulleres levemos a peor parte. A idea de que existen características e cualidades inherentes a homes ou mulleres, e non a individuos concretos,  impide unha verdadeira liberdade, tanto para uns como para as outras,  e aínda mais a de persoas trans ou interxénero, obrigad*s a encaixar nos estreitos corsés do que a sociedade considera que é “masculino” ou feminino”. E mentres non logremos ser libres, nunca poderemos ser verdadeiramente iguais.

Hoxe estiven vendo un documental sobre Martin Heiddeger, un tipo que nunca me interesou moito como filósofo (sempre o considerei membro do que eu chamo “filosofía de sobremesa”, a saber, aquela que se fai co bandullo cheo, a poder ser tomando un coñac, e que non pretende ter mais utilidade que a de solazarnos na nosa propia intelixencia) mais que pola súa relación con Sartre. O documental non se centraba na súa obra filosófica, senón na súa relación co nazismo, e formulaba a eterna pregunta: pode a obra desconectarse da persoa que a escribe? É dicir, pode Heidegger ser considerado un xenio a pesares de ser nazi?
A resposta á que chegaron algúns, incluídos Jaspers e Arendt, foi que si. Hannah Arendt, en concreto, reivindicou a figura do seu antigo mestre e amante en Estados Unidos, aínda a pesar de ser xudea, e de ter que abandonar Alemaña no 33 sen recibir nin o mais mínimo apoio deste. Jaspers, polo seu lado, foi consultado sobre o castigo que debería pesar sobre Heidegger trala guerra polo seu decidido apoio ao réxime, e propuxo un modestísimo período de 5 anos afastado da docencia. A explicación que deron ambos foi que Heidegger era un grande filósofo, pero era un tolo no tocante ao nazismo.
Por outra banda, o seu fillo negaba o antisemitismo de Heidegger apoiándose en que tiña amigos xudeos. Amigos xudeos, por certo, aos que non dubidou en traizoar, como a Arendt, ou expulsar da Universidade, como a Husserl, co agravante de que foi este, o seu antigo mestre, quen o introduciu no ensino e falou ao seu favor para conseguirlle a plaza de profesor. Con amigos así quen quere inimigos, non si, Martin?
A miña resposta á tal pregunta é plenamente galega: depende. Podo aceptar que alguén sexa un xenio noutro eido, como a música ou a literatura, aínda que teña que mirar para outro lado no plano político. Halffter é un compositor brillante a pesar da súa covardía ao converterse no músico do réxime franquista, aproveitando a coxuntura que supuxo o exilio masivo de intelectuais. Tamara de Lempicka fascíname aínda que fora unha aristócrata trepas e conservadora.
Pero pódense desvencellar dous aspectos do pensamento dalguén que se adica, precisamente, ao pensamento? Sobre todo cando a teoría filosófica, esencialista, conservadora e reaccionaria, casa tan ben co pensamento político? Se alguén alega que Sartre, por exemplo, tamén tivo as súas miserias, direi que non é o mesmo. Pódense denunciar incongruencias nun marxista que se comportou en ocasións coma un déspota, pero no caso de Heidegger non hai tal incongruencia: era un nazi que pensaba e se comportaba como tal. Apoiou públicamente a Hitler, denunciou a compañeiros e intelectuais, abandonou á súa sorte á súa muller trala guerra mentras el se refuxiaba no campo e nunca tratou de retractarse publicamente das súas ideas. Tratar de ver as súas simpatías de ultradereita como unha excentricidade, e non como parte integrante do seu pensamento, é dunha benevolencia candorosa. Tamén non deixa de ser un signo de como moita xente, incluso xente intelixente, considera que unha cousa é a política e outra a vida. Eu sempre digo, con Simone, que o persoal é político.

Páxina seguinte »