Ciencia


Estou enganchada ao programa “Escépticos”, da ETB.  Ademais de que é un programa impensable en case calquera tele, privada ou pública, no que a temática se refire, é unha obra mestra formal en varios aspectos: unha banda sonora espectacular escollida de entre os grandes éxitos do jazz e o swing mais clásico, un formato en dúas partes, coas opinións “da rúa” ao principio e despois a explicación dos expertos, e a deliciosa ironía de Luis Alfonso Gámez tratando con toda caste de magufos, iso si, con toda educación.

Ademais, tiveron o bo gusto de pararse en detalles como a cor corporativa amarela, supoño que en alusión ás supersticións asociadas a esa cor, ou que na grande maioría dos planos se vexan claramente os micros, os cables, aos técnicos, o tablet que leva o presentador na man… Resulta un recordatorio constante do que un programa ten de artificio tecnolóxico, e polo tanto non presenta a realidade, se non unha visión moi determinada e mediada da realidade.

O programa é altamente recomendable de por si, pero case tan interesante me parece o fenómeno que representa, e o contrafenómeno que se lle opón: a proliferación de voces escépticas e ateas en Internet, que se rebelan por fin abertamente contra a superstición do tipo que sexa, onde até hai pouco era case de mal gusto demostrar o teu desacordo co que entraba dentro do caixón desastre das “crenzas”, ou o que é peor, do “alternativo”.

Coido que é necesario aclarar que tipo de opinións caen baixo a definición de escéptico: aqueles que consideran (consideramos) que o método científico é o único método válido (si, o único) para explicar a realidade, e que para que algo sexa certo necesita probas fiables e cientificamente válidas, e canto mais extraordinaria sexa a afirmación, mais extraordinaria deberá ser a proba, como dicía o Mestre.  Así pois, o inimigo pode ser tanto as relixións organizadas como os movementos antivacinas, anti-antenas, anti-medicina ou diversas herbas do ramallo das terapias alternativas, sexa o reike, a homeopatía o as flores de Bach. Todos merecen por igual o azote do discurso racional e o cuestionamento público.

Non pensabamos que se ían render sen pelexar, pero sorprende a virulencia da resposta que atopan os escépticos nos autodenominados alternativos. En primeiro lugar, por suposto, a sempre socorrida identificación cos lobbies farmacéuticos ou os mecanismos estatais e polo tanto represores. Pero despois xa pasan directamente á descalificación persoal e incluso á ameaza velada, por suposto sen esgrimir ningún tipo de argumento para defender a súa postura. Sinxelamente, se non pensas como eles, es unha vendida ao capital, a Pfizer ou ás petroleiras, dependendo de con quen fales.  En resumo, en canto lles tocas un pouco a moral, ou os argumentos, a fauna alternativa comeza a comportarse como o que realmente é: unha seita. 

De todas formas, o balance final de todo isto é positivo, porque contribúe e visibilizar as críticas ao pensamento anticientífico e tamén a poñer de relevo a escaseza argumental da que adoecen, se non son capaces de fiar un discurso mais profundo que o daquela pintada mítica de Ferrol (“Rafita, te vamos a matar”, lido con sotaque coruño) para apoiar as súas extraordinarias afirmacións.  Así que supoño que, como di a única parte que me gusta do Quixote, se ladran, é que cabalgamos.

Para o señor Mira, que entrou o outro día no Espello, comeu unha berenxena rechea, e cando marchou deixou todo emporcallado destas ideas, que non hai quen as quite. E mira que lles freguei con Mistol, e nada.

Como dicía no post anterior, preocúpame esta tendencia da esquerda mais moñas de amosar unha absurda tolerancia cara a ideas disparatadas ou absurdas no nome do dereito de cada cal a opinar. Pero aínda me preocupa mais a tendencia da dereita mais reaccionaria a apropiarse do discurso científico, deixando aos científicos de esquerda loitar entre dúas augas: os seus propios compañeiros da esquerda mirándoos con desconfianza por empregar argumentos científicos e polo tanto sospeitosos de reaccionarios e os outros científicos de dereitas pensando que son chamáns con cascabeis polas súas ideas esquerdistas e polo tanto sospeitosas de anticientíficas. E unha calexa sen saída na que moit@s nos atopamos case que a diario: únome aos fachas que pensan coma min no profesional, ou aos homeópatas que pensan parecido a min no político? A miña resposta é: a ningún dos dous, aínda que sexa unha postura incómoda, e recades maiormente leña por ambas partes.

Para poñer un exemplo xeral do problema, ocórreseme o caso, do que fala o propio Dawkins, do chamado darwinismo social, que ven sendo a xustificación capitalista das súas aberracións baseándose nunha lectura igualmente aberrante de Darwin. Basicamente trátase de que, xa que a natureza funciona así, a sociedade faino do mesmo xeito. Non porque deba ser así, senón sinxelamente porque así é como as cousas son. O capitalismo, dende este punto de vista, non sería un sistema económico en contraposición a outros posibles sistemas, senón a forma natural na que funciona o mundo. O forte gaña, o feble perde e morre de fame. Conclusión secundaria: calquera outra idea sobre un sistema económico diferente ou alternativo é ideoloxía, en contraposición ao capitalismo, que é a realidade.

Non fai falla que explique aquí como de nociva e retorcida é esta idea, que nos condena a tod@s @s que pensamos que hai cousas que cambiar á condición de exaltad@s ou inxenu@s, no mellor dos casos. Pero si vou poñer un exemplo de como funciona esta falacia paralóxica: a inicios do século XX, co descubrimento dos antibióticos, apareceu a posibilidade de curar a sífilis. Por estraño que nos pareza hoxe, isto xerou unha forte resistencia, ante a idea de que os pecadores que contraían a sífilis por actividades lúbricas e por outra banda bastante divertidas se libraran de rositas do problema. Por suposto, o sentido común impúxose e a sífilis está practicamente erradicada en Europa. Pois ben, este feito está ao mesmo nivel que a idea que sostén o darwinismo social: o feito de que algo sexa así (a sífilis contráese por contacto sexual co portador e é potencialmente letal sen tratamento) non quere dicir que deba ser así (imos deixa á xente morrer de sífilis, porque é o xeito no que as cousas son).

A idea do darwinismo social forma parte desa tendencia tan postmoderna e tan chachi do chamado “discurso cero”, que consiste en situar certas ideas no punto teórico da neutralidade, en oposición a outras ideas “politizadas”. Segundo isto, o liberalismo económico é neutro, pero as doutrinas socialistas ou comunistas son partidistas ou ideoloxía. O nacionalismo español é neutro pero os nacionalismos periféricos están ideoloxizados. Creo que xa pillades por onde vai a cousa, non si? O truco, o paraloxismo, ou mellor aínda, o sofisma que oculta o pensamento cero é a identificación (consciente e interesada, por certo) entre a descrición dos feitos e o “debe ser”. Como a xente morre de sífilis, a xente debe morrer de sífilis. Descubrir e describir a espiroqueta da sífilis, e constatar que a penicilina a destrúe, é científico, pero empregar este coñecemento para curar a sífilis sería inadmisiblemente sesgado e partidista. Cada día, como individuos  e como especie, decidimos modificar cousas que inicialmente eran doutro xeito. O que decidimos modificar e o que non, é necesariamente ideoloxía.

P.D: a segunda imaxe corresponde a unha das sagas de X-Men, a Era de Apocalipse, un universo alternativo no que impera un darwinismo social extremo. E Cíclope é dos malos!

En 1882, Henry Huxley, co-descubridor da teoría da evolución, leva a ombros o cadaleito de Darwin, demostrando que na investigación científica non todo é competencia despiadada. Huxley chegou á mesma conclusión que Darwin pouco antes da publicación da Orixe das Especies, e escribiulle facéndoo partícipe dos seus traballos. Darwin mencionou os estudos de Huxley no seu libro, e así comezou unha colaboración prolífica e intensa, que lle valeu a Huxley o apodo de Darwin’s Bulldog, por defender o darwinismo con apaixonamento nos debates nos que o mestre, xa ancián, non podía estar presente.

Darwin necesitou no seu momento un defensor mais novo e enérxico ca el mesmo, sobre todo sendo a súa teoría tan incómoda e revolucionaria como resultou. Os tempos de Darwin e Huxley non son os nosos, pero semella que o mestre continúa a precisar defensores.

Richard Dawkins tamén gañou por méritos propios o alcume de Darwin’s Rottweiler, en recordo daquel outro apaixonado defensor do darwinismo. Un alcume, por outra banda, que se nalgún momento pretendeu ser ofensivo, resulta en realidade profundamente afagador. É necesaria hoxe por hoxe unha defensa da evolución tan enérxica como a que levou a cabo no século XIX o primeiro bulldog de Darwin? Pois por desgraza, e aínda que pareza incrible, semella que si. Se cadra no ámbito europeo resúltanos estraño que algueń poña en dúbida a evolución, pero o 40% dos estadounidenses cren no deseño intelixente, e as cifras elévanse arrepiantemente cando se trata de Sudamérica.

En calquera caso, tamén en Europa cocemos fabas, e aínda que aquí non estea tan en boga o creacionismo, non estamos libres tampouco dunha certa visión relativista do coñecemento científico, e dunha mal chamada tolerancia relixiosa que nos leva a dicir que debe ser respectada calquera idea, por disparatada que sexa, se se expresa como un dogma de fe. Como dixo Dawkins: “sostemos a conveniente ficción de que as opinións relixiosas posúen certa clase de dereito a ser respectadas automaticamente e sen cuestionamentos”. Dende a propia esquerda, ás veces temos medo de parecer dogmátic@s ou reaccionari@s cando defendemos argumentos científicos e o seu valor de feito demostrado por riba de opinións, crenzas ou ideas pseudocientíficas. Semella que é de mal gusto facer notar que non, non é unha opinión, e non, a ciencia non é equiparable a outras formas de coñecemento “revelado”, pola sinxela razón de que a ciencia funciona. Outra frase gloriosa de Dawkins: “As teorías sobre a creación do ser humano anteriores a 1859 (en referencia á data de publicación da Orixe das Especies) están moi ben, salvo porque non son certas”. Se alguén defende unha opinión contraria á selección natural, está no seu dereito de facelo, só que non é certa! E o mesmo vale para a cristaloterapia, a homeopatía, a terra plana ou a arca de Noé. Estás no teu dereito de crelo, pero non é certo!

Así que, polo que a min respecta,á pregunta de se é necesario un ateísmo militante, a respota é: por suposto. Non serve de nada esta actitude falsamente tolerante que se nos quere obrigar a adoptar. Neste tema, non se trata de tolerancia ou intolerancia, senón de feitos comprobados e outros que non o están. Hai que dar a batalla, entrar nos debates e converternos tod@s, un pouco en rottweilers de Darwin, ou do pensamento científico se o preferides, dende unha postura de esquerdas e progresista, e non permitir que o fundamentalismo relixioso, a supersitición ou as paraciencias nos gañen a partida porque non puxemos a suficiente paixón en defender as nosas posturas. Como di o rottweiler, é tempo de enfadarse.

O ano pasado merquei en Barcelona unha colección de bonequiños de científicos, que lle dan clase e elegancia ao meu salón. Están Marie Curie, Einstein, Darwin, Newton… e Nikola Tesla. Ninguén foi capaz de identificalo á primeira, a pesar de que está moi logrado, e de recoñecer sen ningún problema aos outros catro (con certa vacilación entre Darwin e Freud). Unha vez aclarado, a maior parte da xente tampouco sabía quen era Tesla. A pesar diso, Tesla acadou o que eu considero que é o maior recoñecemento posible para un científico, mais aínda ca os dous Nobel de Curie, a cátedra de Newton ou calquera outro: saír nunha peli de Christopher Nolan e que faga de ti David Bowie.
Realmente, Tesla semella mais un personaxe cinematográfico ca un científico real. E porén,  foi o inventor que mais influiu na nosa vida cotiá, moito mais ca Einstein ou incluso ca Curie: inventou a corrente alterna, que permitiu o uso doméstico da electricidade, e a radio quince anos antes ca Marconi, o que o levou a un proceso legal interminable que remataría nos anos sesenta dándolle a razón a Tesla, aínda que os que pasamos pola escola nos 80-90 continuamos aprendéndonos de memoria que a radio a inventara Marconi. Tamén inventou as telecomunicacións sen fíos (ano 1901, ollo. Retrofuturismo!) e os principios teóricos do radar, ademáis de modelos de bombillas sen filamento, a lámpada fluorescente, e a primeira central hidroeléctrica.
Pregunta: que explica que a persoa que posiblemente mais contribuiu á modernidade tal e como a coñecemos sexa prácticamente descoñecido a nivel popular, até o punto de que colocas o seu bonequiño no teu andel e ninguén che di: “anda, tes aí a Nikola”?  A ninguén lle cambiou a vida a Relatividade Especial e Xeral,  a radiactividade se cadra un pouco mais, pero a electricidade nas casas, a radio e a WIFI (sobre todo a WIFI) xa non é que sexan parte das nosas vidas senón que en certo sentido son as nosas vidas. Entón? Pois resulta que Tesla era un pouco raro. A principios do século XX, a transmisión sen fíos debía de parecer maxia, e de feito Nikola cría noutros fenómenos que hoxe nos parecen claramente paraciencia, como a telequinese, a transmigración das almas ou a transmisión do pensamento. Pero poñámonos no seu pelexo: acababa de conseguir transmitir voces ao outro lado do océano! O da telepatía era unha tontería en comparación! Ben, e tamén en fantasmas e en OVNIS, pero eu sigo dicindo que o que el facía era bastante mais raro e imposible, así que, por que non?
A outra razón é de índole un pouco menos divertida. Tesla inventou un motor eléctrico en plena febre do petróleo en EEUU, o que lle valeu ser destituído do seu cargo na Tesla Electric Light & Manufacturing, e un sistema que permitía electrificar a baixísimo custo vilas enteiras sen necesidade de cables. Para Tesla, o obxectivo era mellorar a vida das persoas e non o rendemento económico das súas patentes. En resumo, non era útil para o capitalismo. Polo tanto, para a historia queda a enorme figura de Edison, o rei Midas das patentes, e desaparece a de Tesla, o idealista tolo.
Así que queda dito: se algún día fago algo grande, pero grande de verdade, ide chamando a Christopher Nolan para que me saque nunha peli, paso do Nobel e de ceas de postureo en Suecia. Teño que ir pensando quen quero que faga de min, que para daquela Bowie igual xa está algo vellote…

Empregar o argumento de que algo é “natural” para xustificar que é bo, ou mellor que calquera outra cousa que pode ser considerada “aritificial” por contraste, é un hábito bastante estendido entre persoas de tódalas tendencias políticas e ideolóxicas imaxinables. Pódese escoitar en Intereconomía tanto como nun club de amas de casa ou nunha comuna hippie. Ou mesmo en Saber Vivir ou no programa de Iker Jiménez.

Non vou dar unha serie de argumentos para desmentir a suposta bondade do natural, iso xa o fixeron antes ca min outros mellores e mais grandes, aínda que o só feito de que se empregue por un espectro tan amplo de ideólogos debería darnos que pensar. Sinxelamente, vou mencionar unha serie de cousas que son supostamente naturais para quen o emprega:

Son naturais…

-As plantas. Todas elas.

– A heterosexualidade.

– A maxia.

– O nudismo. Tamén no inverno.

– Ser vexetarian@. Ou comer carne, depende.

– Ter trece fillos.

– A miopía. E o astigmatismo.

– A marihuana. Perdón, tamén é unha herba.

– A homeopatía.

– A parella tradicional, e o papel tradicional da muller

– Non ducharse (polo do manto ácido e tal).

–  O parto na casa.

– Que as termitas devoren a túa casa.

– As clases sociais

– As dores do parto. E morrer de parto.

–  O patriarcado.

– Non usar tampóns.

– As compresas con yogur

– Morrer nov@

Ben, isto último non llo escoitei defender a ninguén, pero é consecuencia directa e natural de varias das anteriores.

Na década de 1910, Jaques-Henry Latrigue, un neno da burguesía francesa, recibe como agasallo de aniversario a súa primeira cámara fotográfica, un estravagante obxecto de luxo, e dende entón pasa a fotografar incansablemene todo o que o rodea.  Non moi lonxe, en Berna, un escuro empregado de patentes pon patas arriba as leis do tempo e o espazo. En Viena, un neurólogo discípulo de Charcot crea un escándalo ao afirmar que non somos donos da nosa propia mente. Henry Ford fabrica o Ford T, que se vende ao incriblemente asequible  prezo de 825 dólares.

Latrigue non se diferenciaba moito de calquera outro neno  da clase alta do momento, pero resultou unha testemuña excepcional dun momento igualmente excepcional, e utilizou un enxeño técnico incriblemente axeitado: a instantánea. Deixou constancia dun intre no tempo no que o mundo cambiaba para sempre, e fíxoo capturando, ao mesmo tempo,  a inmediatez e o movemento.

As ideas sobre o tempo,  a luz, a distancia e a velocidade tiñan que ser urxentemente revisadas e, de xeito intuitivo, foi o que Latrigue fixo coa súa cámara.  Non é casual que os motivos escollidos sexan os coches, símbolo por excelencia da modernidade, pero tamén os reflexos e as composicións nas que conxela instantes case que inapreciables pola súa fugacidade.

Non só iso. Capturou un mundo feliz, sereno e sempre igual a si mesmo, pero na necesidade de deixar constancia tamén espreita a inminente destrucción que, aínda que Jaques non o sabía, xa pesaba no ambiente. Non moito despois, o neurólogo escapaba a Inglaterra, gravemente enfermo, e o empregado da oficina de patentes, convertido xa no mais famoso científico da historia, exiliábase tamén. Pero esa calma que precede á tormenta foi, por un intre, o tempo fantástico dos átomos e os segundos.

A historia empeza (ou remata) cun matemático cargando unha xeringa con cianuro. Está traballando sobre os patróns matemáticos da bioloxía, como o número de Fibonacci, así que pensa que unha mazá non está mal. A mazá, ademais, simboliza o pecado e o prohibido, que ao fin e ao cabo foi o que o levou até aquí. Como na fábula cristiá, non importa o coñecemento senón a obediencia.
Así que Alan, o matemático, aínda novo e avanzando a pasos axigantados na ciencia incipiente da computación, decide facer como Sócrates e acabar con todo antes de que acaben con él. Ninguén se lembra da máquina Enigma, das noites de traballo de Bletchley Park, dos estudos sobre a intelixencia artificial. O único que importa agora é o falso siloxismo:
Alan cre que as máquinas pensan
Alan déitase con homes
Ergo, as máquinas non pensan.
P.D: inspirado polo Podcast Irreductible nº34
Reedito para incluír a versión cyberpunk, cinematográfica e posmoderna do test de Turing: o test Voight-Kampf.

O outro día tiven a oportunidade de escoitar unha conferencia sobre psiquiatría evolutiva que me fixo ter como unha especie de pequeno terremoto neuronal. Namentres un dos poñentes quedaba bloqueado en Londres polas cinzas dun volcán, unha amiga perdía un vo a Praga pola mesma razón e unha decena de manifestantes berraban “psiquiatría, asasinos”  (?), con todo este panorama apocalíptico, eu reflexionaba sobre a evolución, a linguaxe e a tolemia.
A tese básica era que, sendo a psicose un padecemento basicamente humano, ten que estar relacionado cunha capacidade especificamente humana, en concreto a linguaxe simbólica. Aínda que todos os animais teñen formas de comunicación, e aceptando que todo é un continuum e que probablemente os grandes simios e os elefantes tamén posúan certa clase de linguaxe simbólica, no ser humano isto é unha habilidade básica, hipertrofiada e esencial para conformarnos como a especie que somos.
Eu sempre pensara na evolución humana mais ou menos na seguinte secuencia: deforestación, bipedestacion, mans libres, manipulación de obxectos, linguaxe e autoconciencia. Por esa orde. Pero o que se propuxo o outro día era unha inversión case total deses termos, así: deforestación, gregarismo, aumento da complexidade das relación, necesidades comunicativas novas, linguaxe, capacidade simbólica, manipulación de obxectos. Ou noutras palabras, que o verdadeiro motor da evolución humana non foi a posibilidade de fabricar ferramentas, senón que ésta xurdiu da posibilidade do pensamento abstracto (fago A, que non me é inmediatamente útil, para conseguir B) dada á súa vez pola linguaxe complexa.
E onde encaixa a psicose en todo isto? Pois porque un cerebro grande, hipertrofiado e hipercomplexo tamén ten mais posibilidade de erro. Seria a psicose unha sorte de exceso de simbolismo? Un ver símbolos onde non os hai? Unha hiperinterpretación? Ou pola contra, unha incapacidade de desentrañar a complexidade das relacións, da linguaxe, de xeito que todo se volve escuro e ameazante?

[kml_flashembed movie="http://www.youtube.com/v/CAKdck1OOM0" width="425" height="350" wmode="transparent" /]

P.D: non me puiden resistir a poñer o vídeo…

[kml_flashembed movie="http://www.youtube.com/v/kkGeOWYOFoA" width="425" height="350" wmode="transparent" /]

Hai pouco vinme envolta nunha discusión sobre a natureza dos sentimentos, e sobre o aparentemente contraditorio concepto de sentimentos intelectuais. Digo que me vin envolta porque comecei facendo un comentario sobre o que quería dicir o bo e vello  Jaspers con esta construción e descubrín que case ninguén cmpartía o que a me parecía obvio. A postura maioritaria era que os sentimentos eran fundamentalmente interpersoais, e polo tanto o de “sentimentos intelectuais” era algo en si mesmo antagónico e paradóxico, porque os sentimentos son irracionais e non teñen que ver co intelecto.

Sentinme completamente autista, esquizoide, becho raro, e repliquei timidamente: “pero moitas veces o que sentimos non é cara a unha persoa…” Debino dicir moi baixiño porque non obtiven resposta, pero despois quedei pensando que, que demo, moitos dos sentimentos mais intensos que eu experimentei na miña vida non tiñan que ver con outro ser humano, nin sequera con outro ser vivo, sen desmerecer a todos os seres vivos polos que sinto intensos afectos, positivos e negativos.
Pero non se me ocorre xeito mellor que o de sentimentos intelectuais (e por iso Jaspers é un prócer) para definir esa emoción do coñecemento, da aprendizaxe e da avidez polos descubrimentos novos. O fogonazo de entender de súpeto algo que até ese momento permanecía escuro, ou a curiosidade insaciable por un tema novo que nos apaixona son os equivalentes intelectuais, para min, do flechazo e do sentimento amoroso. E poden ser igual de intensos, poden provocar a mesma ledicia e a mesma frustración, aínda que se nos repita continuamente que o amor é un sentimento único e inigualable.
Dicía Castilla del Pino, e custoulle moitas críticas, que a morte dos seus fillos fora dolorosísima, pero non truncara o seu proxecto vital. Non acadar a cadeira universitaria si. Pódese entender isto como o fixo moita xente, como unha proba de frialdade e falta de amor e humanidade, ou mais ben como unha proba de sinceridade. O coñecemento, ou neste caso o recoñecemento dese coñecemento, poden ser a paixón de toda unha vida, e esa paixón pode ser igual ou mais intensa que unha paixón amorosa.

« Páxina anteriorPáxina seguinte »